Quy định EU 2023/1542 được thông qua từ tháng 7/2023, đặt ra thời hạn đến năm 2027, tất cả smartphone và tablet bán tại 27 nước EU phải có pin mà người dùng tự tháo được bằng dụng cụ thông thường. Nghe qua có vẻ là chiến thắng cho người tiêu dùng và môi trường, nhưng nói thật là, đây giống như một bước lùi về công nghệ. Chúng ta đang đánh đổi cả thập kỷ tinh hoa thiết kế nguyên khối để lấy một sự "tiện lợi" đầy tính hình thức.
Kỷ nguyên thiết kế cao cấp sắp kết thúc?
Hãy nhìn vào những chiếc flagship hiện nay. iPhone 17 Pro Max với thân nhôm nguyên khối liền mạch từ viền đến mặt lưng kính, hay Galaxy S26 Ultra với cấu trúc khung kim loại và kính dán keo chuyên dụng. Dù chất liệu, phong cách có thể khác nhau, triết lý thiết kế là một: nguyên khối, không khe hở, không khớp nối vật lý. Cả thập kỷ qua, các hãng đã đổ hàng tỷ đô để đi đến đích này.
Nếu quay lại nắp lưng tháo rời, chúng ta có khi lại phải làm quen với tiếng kêu ọp ẹp mỗi khi bóp mạnh vào thân máy. Các lẫy nhựa hay ngàm sắt, dù tinh vi đến đâu, cũng không bao giờ chắc chắn bằng cấu trúc nguyên khối. Thiết kế unibody kiểu iPhone 17 Pro Max thì gần như không thể mở mặt lưng theo cách truyền thống, vì viền mặt lưng và khung là một khối duy nhất. Thiết kế dán keo kiểu Samsung thì mỗi lần tháo ra dán lại đều giảm độ kín khít, có thể ảnh hưởng đến khả năng chống nước. Chẳng lẽ để chiều lòng EU, các hãng phải bỏ hết những gì đã đạt được và quay về kiểu nắp lưng tháo lắp thời 2010?
Đúng là quy định có ngoại lệ cho thiết bị chống nước, chỉ yêu cầu pin phải thay được bởi thợ chuyên nghiệp chứ không bắt người dùng tự tháo. Nhưng ngoại lệ này lại mâu thuẫn ngay với tinh thần "trao quyền cho người tiêu dùng" mà EU quảng bá. Nếu cuối cùng vẫn phải mang ra tiệm thì khác gì hiện tại? Còn nếu hãng nào muốn bán máy không chống nước để người dùng tự thay pin, thì lại đánh đổi một tính năng mà giờ đây ai cũng coi là tiêu chuẩn tối thiểu, kể cả trên phân khúc tầm trung.
Dự thảo Ecodesign còn mở thêm một lối thoát khác: nếu có thể giữ pin được 80% dung lượng sau 1.000 chu kỳ sạc (~5 năm dùng), nhà sản xuất có thể được miễn yêu cầu pin tháo rời. Nghe hợp lý, nhưng thực tế sử dụng và thông số phòng thí nghiệm là 2 câu chuyện hoàn toàn khác nhau. Ai sẽ kiểm chứng và phân xử khi pin trong điều kiện thực tế không đạt chuẩn đó, mà lý do chính là cách dùng của chúng ta?
Bài toán không gian và mật độ năng lượng
Trong kỹ thuật điện thoại, không gian bên trong là tài sản quý giá nhất. Để nhét được viên pin 5.000 mAh trở lên trong thân máy mỏng chưa đầy 8mm, các hãng sử dụng pin dạng túi mềm và mỏng, ôm sát bo mạch.
Nếu bắt buộc phải tháo rời, viên pin không thể để trần như hiện tại vì rất dễ bị thủng, cháy nổ khi người dùng thao tác. Nó phải được bọc trong lớp vỏ cứng bằng nhựa hoặc kim loại. Lớp vỏ này, cộng với cơ chế chân tiếp xúc thay vì cáp mềm, sẽ chiếm khoảng 10-15% không gian của viên pin. Kết quả là máy phải dày lên đáng kể, hoặc dung lượng pin bị cắt xuống, có thể còn khoảng 4.000-4.200 mAh thay vì 5.000mAh. Khá chắc chắn là, người dùng hiện nay hầu hết thà dùng một chiếc máy nguyên khối pin trâu, sạc nhanh, còn hơn cầm chiếc máy dày cộp nhưng pin "hẻo" chỉ để tận hưởng cảm giác "tự thay pin".
Khi pin trôi nổi lên ngôi
Đây là vấn đề mà các nhà làm luật ở EU có lẽ chưa tính toán kỹ. Khi việc thay pin trở nên quá dễ dàng, thị trường sẽ ngập tràn các loại pin không rõ nguồn gốc với giá chỉ bằng 1/5 pin chính hãng.
Smartphone hiện đại, đặc biệt các dòng hỗ trợ sạc siêu nhanh 60W, 100W hay thậm chí 200W, đòi hỏi viên pin phải có chip quản lý dòng điện cực kỳ chính xác để kiểm soát nhiệt độ. Một viên pin trôi nổi không đảm bảo tiêu chuẩn, khi sạc công suất cao, sẽ trở thành quả bom nổ chậm ngay trong túi quần. Khi thiết kế là nguyên khối, rào cản kỹ thuật khiến người dùng ngại thay pin ngoài, vô tình lại là một lớp bảo vệ an toàn. Phá bỏ rào cản này đồng nghĩa với việc đẩy người dùng vào những rủi ro cháy nổ không đáng có.
Chưa kể, công nghệ pin đang tiến bộ nhanh hơn bao giờ hết. Các hãng Trung Quốc như OnePlus, Xiaomi, Honor đã chuyển sang pin silicon-carbon với mật độ năng lượng cao hơn hẳn pin lithium-ion truyền thống. OnePlus 15 đã trang bị viên pin 7.300 mAh, Xiaomi 17 Ultra là 6.000 mAh, Honor Magic V6 nhét được 7.150 mAh vào một chiếc máy gập... Samsung và Apple tuy chưa nhảy vào cuộc chơi silicon-carbon nhưng cũng đang chuẩn bị. Mật độ năng lượng ngày càng cao, dùng được lâu hơn và đang dần bền bỉ hơn qua nhiều chu kỳ sạc. Tiền đề cốt lõi của quy định EU là "pin hỏng thì phải dễ thay", nhưng nếu pin ngày càng khó hỏng, thì lý do bắt buộc tháo rời lại càng mất đi sức thuyết phục.
Có thực sự "xanh" như lời hứa?
Lập luận của EU là giảm rác thải điện tử, nhưng hãy nhìn rộng ra. Việc sản xuất thêm lớp vỏ bảo vệ cho từng viên pin làm tăng lượng nhựa và kim loại tiêu thụ. Người dùng tự thay pin không đúng cách, có thể làm hỏng máy, dẫn đến bỏ cả thiết bị sớm hơn dự kiến. Chuỗi cung ứng phải sản xuất và lưu kho hàng triệu viên pin lẻ, vốn có vòng đời ngắn và dễ hỏng hơn khi không được bảo quản trong môi trường chuyên dụng. Nói thật, rác thải điện tử đến từ việc người dùng đổi máy mới mỗi năm vì chạy theo xu hướng, mua thêm các phụ kiện như củ sạc, tai nghe vì không còn đi kèm máy là nhiều, chứ không phải vì viên pin chai sau vài năm.
Có giải pháp nào thực tế hơn không?
Thay vì ép các hãng đập đi xây lại thiết kế đã hoàn thiện, sao không ép họ thay đổi tư duy dịch vụ? EU hoàn toàn có thể buộc các hãng duy trì mức giá thay pin chính hãng ở mức hòa vốn, hoặc miễn phí sau 2 năm sử dụng với các dòng cao cấp. Nếu phí thay pin chính hãng chỉ khoảng 1 triệu đồng hoặc thấp hơn, và hoàn thành trong 30 phút, chẳng ai thấy cần phải tự tháo nắp lưng máy nữa đâu.
Một hướng khác là nghiên cứu cơ chế "khay pin" giống khay SIM nhưng ở quy mô lớn hơn, đặt ở cạnh dưới hoặc cạnh bên máy. Cách này giữ nguyên cấu trúc nguyên khối của mặt lưng mà vẫn cho phép thay pin khi cần. Tất nhiên vẫn tốn diện tích, nhưng là sự thỏa hiệp dễ chấp nhận hơn. Các hãng cũng có thể bán bộ dụng cụ sửa chữa chuẩn hóa giống chương trình Self Service Repair của Apple, nhưng cần đơn giản và rẻ hơn, giúp người dùng tháo keo và dán lại chuyên nghiệp tại nhà mà không cần thay đổi thiết kế máy.
Không như quyết định ép Apple phải dùng USB-C trên iPhone mang tính thực tiễn rất cao, việc bắt smartphone quay lại thời nắp lưng tháo rời có thể bị coi là mang nặng tính cực đoan. Nó phớt lờ những tiến bộ về khoa học vật liệu, vật lý năng lượng và thói quen của người dùng hiện đại. Chúng ta không cần một chiếc điện thoại mở nắp lưng như đồ chơi xếp hình. Chúng ta cần máy bền bỉ, pin dùng lâu và khi cần thay, dịch vụ chính hãng phải đủ rẻ, đủ nhanh để không ai phải tự tay vọc vạch rồi làm hỏng cả chiếc máy mình đang muốn giữ gìn lâu dài.
Phạm Hoàng
