Chỉ trong một thời gian ngắn, cụm từ "nuôi dạy theo thùy trán" (prefrontal parenting) đã trở thành chủ đề được quan tâm trên mạng xã hội Trung Quốc. Người góp phần đưa khái niệm này đến gần công chúng là Dương Vũ Khôn, nghiên cứu sinh tiến sĩ ngành thần kinh học tính toán tại Áo, được nhiều người biết đến với biệt danh "Bố Bố".
Trong thời gian vừa làm nghiên cứu, vừa một mình chăm sóc con gái ở nước ngoài, anh thường xuyên chia sẻ những video giải thích các hành vi "khó hiểu" của trẻ bằng góc nhìn khoa học não bộ. Quan điểm của anh nhanh chóng thu hút hàng triệu người theo dõi.
Theo Dương Vũ Khôn, thay vì chỉ nhìn vào hành vi bên ngoài, cha mẹ nên hiểu rằng rất nhiều điều trẻ làm xuất phát từ việc thùy trán - vùng não phụ trách lập kế hoạch, kiểm soát cảm xúc, khả năng tập trung và tự kiểm soát - vẫn chưa phát triển hoàn thiện.
Thùy trán là "CEO" của não bộ
Thùy trán được ví như "giám đốc điều hành" của não, đảm nhiệm những chức năng nhận thức cao cấp như: Lập kế hoạch; Ra quyết định; Kiểm soát cảm xúc; Khả năng chờ đợi; Tự điều chỉnh hành vi; Nhận thức về thời gian. Điều đáng chú ý là khu vực này chỉ hoàn thiện vào khoảng 25 tuổi.
Vì vậy, việc trẻ hay quên, thiếu kiên nhẫn, chậm chạp khi chuẩn bị, dễ nổi nóng hay chưa biết tự kiểm soát đều là biểu hiện khá bình thường trong quá trình phát triển. Hiểu được điều đó giúp cha mẹ bớt trách mắng và thay bằng sự đồng cảm.
Ví dụ, khi con đi giày quá lâu khiến cả nhà muộn giờ, thay vì quát "Nhanh lên!", anh cho rằng đơn giản vì hệ thống nhận thức về thời gian của trẻ chưa hoàn thiện, nên chọn bình tĩnh chờ thêm vài phút.
Tương tự, khi con khóc lóc hay nổi cơn ăn vạ, anh không vội giảng đạo lý. Theo anh, lúc này hạch hạnh nhân (amygdala) - trung tâm xử lý cảm xúc - đang hoạt động mạnh, còn thùy trán gần như "ngoại tuyến". Điều trẻ cần trước tiên là được ôm và trấn an.
Điều quan trọng nhất không phải tiền bạc mà là cảm xúc của cha mẹ
Một trong những quan điểm được Dương Vũ Khôn nhắc đi nhắc lại là: "Nguồn lực nuôi dạy con quan trọng nhất không phải tiền, mà là cảm xúc của cha mẹ".
Theo góc nhìn thần kinh học, khi người lớn thường xuyên quát mắng, não trẻ sẽ nhận tín hiệu rằng môi trường đang nguy hiểm. Điều này kích thích cơ thể tiết ra nhiều cortisol - hormone căng thẳng.
Nếu kéo dài, lượng cortisol cao sẽ khiến vùng não xử lý sợ hãi trở nên quá nhạy cảm, khiến trẻ luôn trong trạng thái "chiến đấu hoặc bỏ chạy". Khi đó, não bộ sẽ ưu tiên sinh tồn thay vì học tập, sáng tạo hay lập kế hoạch.
Theo Dương Vũ Khôn, cha mẹ thường mắc hai sai lầm: Bao bọc quá mức, làm thay mọi việc hoặc hoàn toàn thả nổi, mặc trẻ tự xoay sở.
Cách phù hợp nằm ở giữa.
Anh ví đó như đường cong chữ U ngược: nếu nhiệm vụ quá dễ, não không được kích thích; nếu quá khó, trẻ dễ thất bại và bỏ cuộc. Vai trò của cha mẹ là tạo ra những thử thách vừa sức, đồng thời hỗ trợ đúng lúc để trẻ từng bước phát triển khả năng tự lập.
Muốn con học tốt, trước hết hãy hiểu việc học khó đến mức nào
Dương Vũ Khôn cho rằng người lớn thường quên mất cảm giác khi mới học một điều hoàn toàn mới.
Ví dụ, nhiều cha mẹ sốt ruột vì con mãi chưa phân biệt được trái - phải. Nhưng với một bộ não đang phát triển, đó là một quá trình xây dựng kết nối thần kinh hoàn toàn mới.
Anh ví việc một đứa trẻ học phép tính 2 + 3 = 5 cũng khó tương đương việc người lớn phải giải một phép tính bằng ký hiệu xa lạ. Khi hiểu điều này, cha mẹ sẽ bớt gắn cho con những nhãn như "lười", "chậm", "không tập trung", mà thay vào đó tìm cách chia nhỏ bài học, hỗ trợ phù hợp.
Đừng cấm đoán, hãy khơi gợi động lực
Một cách làm khiến nhiều người thích thú là anh từng nói với con: "Toán học là phép thuật của người lớn, trẻ con chưa được học đâu". Kết quả, cô bé lại càng tò mò và chủ động đòi học. Theo anh, càng cấm đoán, trẻ càng muốn thử. Nếu biết chuyển việc học thành điều hấp dẫn thay vì nhiệm vụ bắt buộc, trẻ sẽ có động lực nội tại mạnh mẽ hơn.
Dạy con biết suy nghĩ thay vì chỉ biết nghe lời
Trong thời đại trẻ khó tránh khỏi việc tiếp xúc với màn hình, Dương Vũ Khôn không chọn cấm tuyệt đối. Anh cùng con phân tích vì sao một số video có thể khiến não bộ bị kích thích quá mức nhưng không mang lại giá trị, giống như "đồ ăn nhanh" đối với não.
Mục tiêu không phải là cấm xem, mà là giúp trẻ biết tự đánh giá và đưa ra lựa chọn.
Đôi khi "nhàm chán" lại là món quà cho não bộ
Theo vị tiến sĩ, trẻ ngày nay thường bị lấp kín thời gian bằng lịch học và các thiết bị điện tử. Trong khi đó, những khoảng thời gian không làm gì lại kích hoạt mạng lưới mặc định của não (Default Mode Network) - hệ thống giúp não sắp xếp ký ức, tự phản tư và hình thành ý tưởng sáng tạo. Nhiều ý tưởng hay của con người xuất hiện khi đi bộ, tắm, ngồi yên hoặc đơn giản là... ngẩn ngơ.
Ba nền tảng nuôi dưỡng não bộ khỏe mạnh
Cuối mỗi video, Dương Vũ Khôn đều nhắc đến "ba điều quan trọng": Ăn uống đầy đủ; Ngủ đủ giấc; Vận động thường xuyên.
Theo anh, đây là những yếu tố trực tiếp giúp bảo vệ và phát triển chức năng của thùy trán, từ đó cải thiện khả năng tập trung, kiểm soát cảm xúc và học tập.
Sau nhiều năm nghiên cứu thần kinh học, Dương Vũ Khôn tin rằng: "Yêu thương là câu trả lời cho rất nhiều vấn đề".
Dưới góc nhìn khoa học, một môi trường an toàn, ổn định và đầy yêu thương giúp não trẻ phân bổ nguồn lực cho việc học tập, sáng tạo thay vì luôn trong trạng thái phòng vệ.
Cảm giác được yêu thương cũng giúp trẻ hình thành ý nghĩa sống, niềm tin vào tương lai và động lực để kiên trì với những mục tiêu dài hạn.
Theo anh, cha mẹ không cần trở thành chuyên gia thần kinh học, nhưng nếu hiểu cách não bộ phát triển, họ sẽ bớt nóng giận, bớt trách móc và đồng hành với con hiệu quả hơn. Một đứa trẻ được yêu thương, ngủ đủ, vận động đều và có cảm xúc ổn định sẽ sở hữu nền tảng tốt nhất để học tập, sáng tạo và trưởng thành.
