Một nghiên cứu mới của Trung tâm Nghiên cứu Truyền thông và Báo chí (MJRC) vừa công bố phát hiện gây chấn động về thực trạng truyền thông trên mạng xã hội. Sau khi phân tích 40.000 bài đăng tiếng Anh từ 2.000 tài khoản công khai trên LinkedIn và Facebook trong giai đoạn cuối năm 2024 đến đầu năm 2025, các nhà nghiên cứu phát hiện rằng khoảng 90% bài đăng được phân loại là chủ yếu hoặc hoàn toàn do AI tạo ra. Nói cách khác, cứ 10 bài đăng bạn đọc trên mạng xã hội, có đến 9 bài không phải do con người viết.
Điều đáng lo ngại hơn là cách thức những bài đăng này được xuất bản. Trong nhiều trường hợp, nội dung do AI tạo ra được đăng tải nguyên văn, không qua chỉnh sửa, không có thêm ngữ cảnh, và không được kiểm chứng sự thật. Những người đăng bài đơn giản chỉ sao chép đầu ra của AI và nhấn nút xuất bản, chuyển giao hoàn toàn trách nhiệm biên tập, phán đoán và ý định cho hệ thống AI.
Tác giả nghiên cứu chia sẻ rằng họ đã phải "chia tay" với một số cộng tác viên sau khi phát hiện họ hoàn toàn sử dụng AI để tạo nội dung hoặc dựa nhiều vào công cụ tự động để viết lại văn bản. Nhưng nghiên cứu này cho thấy đây không phải là ngoại lệ mà đã trở thành chuẩn mực. "Hầu hết mọi người đã ngừng tự viết bài đăng của họ," tác giả nhận định.
Nghiên cứu cũng xác định sự xuất hiện của một hình thức ngôn ngữ mới, tạm gọi là "Ngôn ngữ Tổng hợp Ít Thông tin" (Synthetic Low-Information Language - SLIL). Đây là loại ngôn ngữ trôi chảy và bóng bẩy về mặt hình thức, nhưng lại chứa rất ít thông tin cụ thể. Các câu văn mang tính trừu tượng, lặp đi lặp lại, và thường không có điểm tham chiếu rõ ràng. Chúng hầu như không có dữ kiện, tài liệu tham khảo hay tuyên bố cụ thể nào.
Hậu quả của SLIL là nghiêm trọng. Những nội dung này rất khó để xác minh, phản bác hoặc kiểm tra sự thật. Kết quả là một dạng nội dung "nghe có vẻ hay" nhưng thực chất chẳng truyền tải giá trị gì đáng kể. Nhiều người dùng mạng xã hội có thể đã nhận ra hình thức ngôn ngữ này - những đoạn văn dài, có vẻ chuyên nghiệp nhưng khi đọc xong, bạn nhận ra mình không học được thông tin gì mới.
Sự phổ biến của SLIL không đồng đều trên các nền tảng. Nghiên cứu cho thấy LinkedIn có tỷ lệ nội dung AI cao hơn đáng kể so với Facebook, phản ánh sự khác biệt trong cơ chế khuyến khích và chuẩn mực của mỗi nền tảng. Về mặt lĩnh vực, SLIL đặc biệt phổ biến ở những ngành truyền thống được cho là phục vụ lợi ích công cộng như chính trị và công vụ, báo chí và truyền thông, cũng như các tổ chức phi chính phủ và vận động dân sự. Trong khi đó, các lĩnh vực như sức khỏe và lối sống có tỷ lệ thấp hơn.
Đây là một nghịch lý đáng lo ngại. Những lĩnh vực mà tính xác thực và trách nhiệm giải trình quan trọng nhất lại là nơi SLIL xuất hiện nhiều nhất. Điều này đặt ra câu hỏi khó chịu về chất lượng và độ tin cậy của thông tin trong các lĩnh vực then chốt này.
Phân tích theo quốc gia cũng cho thấy những mô hình thú vị. Mặc dù mức độ nội dung hoàn toàn do AI tạo ra ở tất cả các nước đều rất cao, các tài khoản có trụ sở tại Anh và Mỹ cho thấy tỷ lệ thấp hơn đáng kể so với một số quốc gia Trung và Đông Âu. Slovakia nổi lên như môi trường bão hòa AI nhất trong số các quốc gia được nghiên cứu, bao gồm Séc, Romania, Ba Lan, Pháp, Tây Ban Nha và Bỉ.
Có lẽ nghịch lý nhất trong phát hiện của nghiên cứu là một số tài khoản tham gia vào các nỗ lực chống thông tin sai lệch và giáo dục truyền thông lại chính họ dựa nhiều vào nội dung hoàn toàn do AI tạo ra. Những tài khoản tập trung vào chống thông tin sai lệch cũng có một lượng đáng kể nội dung rơi vào danh mục SLIL. Tác giả mô tả đây là điều "buồn cười - hoặc một số người sẽ nói là đáng lo ngại."
Vậy tất cả những điều này có ý nghĩa gì? Theo tác giả nghiên cứu, một trong những hệ quả rõ ràng nhất là quyền tác giả dường như đang biến mất như một phạm trù có ý nghĩa trong truyền thông công cộng trực tuyến. Những gì đang xuất hiện không chỉ đơn giản là tự động hóa nhiều hơn, mà là một chế độ quyền tác giả hoàn toàn khác, trong đó phán đoán, trách nhiệm và ý định biên tập ngày càng được chuyển giao cho các hệ thống sinh.
Nghiên cứu cũng chỉ ra sự tách rời ngày càng tăng giữa sự trôi chảy và thông tin thực sự. Nội dung có thể nghe rất hay, được viết rất mượt mà, nhưng lại chẳng cung cấp thông tin gì có giá trị. Đây là một sự thay đổi sâu sắc trong cách truyền thông công cộng được sản xuất trực tuyến.
Tác giả cho biết họ hy vọng sẽ tiếp tục nghiên cứu này vì còn nhiều hệ quả khác đối với sức khỏe tương lai của truyền thông công cộng. Một bản tóm tắt ngắn gọn về các phát hiện đã được công bố trên nền tảng Media and Journalism Exchange cho các thành viên quan tâm.
Nguyễn Hải
