Cơn khát tài nguyên và bài toán chuyển đổi năng lượng toàn cầu
Trong kỷ nguyên của xe điện, năng lượng tái tạo và khí tài quân sự thế hệ mới, các nguyên tố đất hiếm đã trở thành "mạch máu" quyết định sự sống còn của các nền kinh tế lớn. Từ những thanh nam châm vĩnh cửu siêu mạnh trong động cơ xe điện (EV), tuabin gió cho đến hệ thống dẫn đường của tên lửa hành trình, tất cả đều phụ thuộc vào nhóm 17 nguyên tố kim loại đặc biệt này. Khi thế giới tăng tốc chuyển dịch khỏi năng lượng hóa thạch, cơn khát đất hiếm đang trở nên nóng bỏng hơn bao giờ hết.
Theo các dự báo được trích dẫn trong nghiên cứu mới nhất từ Đại học Michigan (Mỹ), nhu cầu về đất hiếm trên toàn cầu sẽ trải qua một đợt bùng nổ mạnh mẽ, dự kiến tăng vọt từ 91 kiloton vào năm 2024 lên đến khoảng 150 kiloton vào năm 2040. Sự gia tăng chóng mặt này đặt các quốc gia phương Tây vào một tình thế báo động về an ninh năng lượng, khi chuỗi cung ứng hiện tại gần như nằm trọn trong tay một thế lực duy nhất.
Trước bối cảnh đó, nghiên cứu mang tính bước ngoặt do Giáo sư Stephen Kesler dẫn đầu đã mang lại một tín hiệu lạc quan mạnh mẽ. Bằng cách tiến hành khảo sát và mô hình hóa toàn diện 28 mỏ tiềm năng tại khu vực, nhóm nghiên cứu khẳng định: Bắc Mỹ sở hữu trữ lượng địa chất đủ lớn để đáp ứng toàn bộ nhu cầu nội địa trong nhiều thập kỷ tới, mở ra cơ hội thực tế để chấm dứt sự phụ thuộc bấy lâu nay vào nguồn cung nước ngoài.
Kho báu dưới lòng đất Bắc Mỹ
Bản đồ địa chất đất hiếm của Bắc Mỹ mang một đặc điểm phân chia rất rõ rệt, đòi hỏi một chiến lược hợp tác xuyên biên giới chặt chẽ. Nghiên cứu chỉ ra rằng, trong khi các mỏ tại Mỹ chứa phần lớn các nguyên tố đất hiếm nhẹ (LREE), thì các nguyên tố đất hiếm nặng (HREE) – vốn khan hiếm và có giá trị kinh tế cao hơn nhờ khả năng chịu nhiệt vượt trội trong các ứng dụng kỹ thuật cao – lại tập trung chủ yếu ở phía bên kia biên giới, thuộc lãnh thổ Canada.
Sự phân bổ này đồng nghĩa với việc không một quốc gia riêng lẻ nào ở Bắc Mỹ có thể tự hoàn thiện chuỗi cung ứng.
Tuy nhiên, thách thức lớn nhất là phải đối đầu với một "chiếc bóng" khổng lồ từ châu Á. Hiện tại, Trung Quốc đang kiểm soát tới 70% sản lượng khai thác đất hiếm toàn cầu và nắm giữ quyền lực tuyệt đối với 90% năng lực tinh chế. Vị thế độc tôn này cho phép Bắc Kinh dễ dàng thao túng giá cả thị trường toàn cầu và sử dụng các biện pháp hạn chế xuất khẩu như một công cụ răn đe địa chính trị sắc bén, khiến các quốc gia phương Tây luôn đặt trong trạng thái bị động.
Khi tài nguyên dồi dào không tỉ lệ thuận với lợi nhuận
Mặc dù sở hữu kho báu địa chất khổng lồ, thực tế thương mại lại phơi bày một nghịch lý lớn. Ngoại trừ mỏ Mountain Pass tại bang California hiện là mỏ đất hiếm duy nhất đang hoạt động tại Mỹ với chất lượng quặng tương đối cao, hầu hết các mỏ còn lại tại Bắc Mỹ đều có hàm lượng quặng thấp hơn đáng kể so với các mỏ đang vận hành tại Trung Quốc và Úc.
Trong ngành công nghiệp khai khoáng, hàm lượng nguyên tố tinh khiết trong quặng thấp là một "điểm trừ" chí mạng. Nó đồng nghĩa với việc doanh nghiệp phải khai thác, vận chuyển và xử lý một khối lượng đất đá lớn hơn gấp nhiều lần để thu về cùng một đơn vị sản phẩm thương mại. Hệ quả tất yếu là chi phí tách chiết, tinh chế trên mỗi sản phẩm tại Bắc Mỹ bị đẩy lên rất cao, vượt xa ngưỡng chịu đựng của các doanh nghiệp trong bối cảnh cạnh tranh thị trường tự do.
Nếu chỉ dựa vào quy luật cung cầu đơn thuần, các dự án khai thác tại Bắc Mỹ hầu như không có cửa thắng trước nguồn đất hiếm giá rẻ, được tối ưu hóa chi phí quy mô lớn từ Trung Quốc. Đây chính là lý do vì sao hàng loạt mỏ đất hiếm tại Mỹ và Canada dù đã được phát hiện từ lâu nhưng vẫn phải nằm trên giấy, do các nhà đầu tư tư nhân lo ngại rủi ro thua lỗ kéo dài.
Bên cạnh khai thác thô, nghiên cứu cũng mở ra một hướng đi bền vững hơn thông qua mô hình kinh tế tuần hoàn. Việc đầu tư vào công nghệ tái chế nam châm từ rác thải điện tử và trích xuất đất hiếm từ tro than (phế thải của các nhà máy nhiệt điện) được đánh giá là những mũi nhọn chiến lược. Chúng không chỉ giảm thiểu tối đa tác động tiêu cực đến môi trường vốn là rào cản pháp lý lớn tại phương Tây, mà còn tận dụng được nguồn "mỏ lộ thiên" khổng lồ sẵn có trong nội địa.
Nghiên cứu của Đại học Michigan đã chứng minh một sự thật khách quan: Bắc Mỹ hoàn toàn có đủ tiềm lực tài nguyên để bẻ gãy thế độc tôn của Trung Quốc trong chuỗi cung ứng đất hiếm. Bản đồ địa chất đã sẵn sàng, nhưng quyền quyết định có thể hiện thực hóa nó hay không lại thuộc về các nhà hoạch định chính sách. Chỉ khi có sự kết hợp chặt chẽ giữa dòng vốn hỗ trợ mang tính chiến lược của chính phủ, sự liên minh chặt chẽ giữa Mỹ - Canada và những đột phá trong công nghệ tái chế, Bắc Mỹ mới có thể biến kho báu dưới lòng đất thành lá chắn an ninh công nghệ vững chắc cho chính mình trong tương lai.
Thùy Anh (Theo IE)
