Nguồn gốc cái tên mộc mạc từ chiếc lò hấp cá
Đây có lẽ là phần thú vị nhất và cũng là câu chuyện hiếm khi được kể chi tiết về vùng đất này. Ngày trước khi đánh bắt hải sản còn là nguồn sống duy nhất, trong làng hiện diện vô số lò hấp và sấy cá. Hải sản vừa cập bờ phải được xử lý ngay lập tức để giữ độ tươi ngon, thế nhưng một hộ gia đình đơn lẻ khó lòng kham nổi chi phí dựng lò. Từ đó người dân đã chọn một giải pháp mang tính thực tế cao khi cứ khoảng ba đến bốn nhà lại chung nhau xây một chiếc lò.
Kết cấu của lò hoàn toàn bằng gạch, bên ngoài trét lớp bùn trộn rơm nhằm giữ nhiệt tối đa. Một kỹ thuật thủ công đơn giản đến mức thoạt nghe có vẻ thô sơ nhưng lại phát huy hiệu quả tuyệt đối suốt nhiều thế hệ. Những chiếc lò mọc lên san sát tới mức người ta gọi luôn cả vùng đất này là Làng Lò, đồng thời chia ba khu dân cư thành Lò 1, Lò 2 và Lò 3. Nói một cách dễ hiểu, đây là một ngôi làng được định danh trọn vẹn theo cách những người ngư dân chế biến thức ăn hàng ngày.
Một chi tiết quan trọng thường bị bỏ qua là Làng Lò thực chất không phải tên gọi hành chính chính thức. Đây là danh xưng thân thuộc do những người làm du lịch đặt cho các khu phố Phú Thọ 1, Phú Thọ 2, Phú Thọ 3 và Phú Thọ thuộc phường Hòa Hiệp tỉnh Đắk Lắk, nơi trước đây vốn là phường Hòa Hiệp Trung của thị xã Đông Hòa tỉnh Phú Yên.
Tổng diện tích toàn khu vực rộng hơn 182 hecta. Trong ba khu dân cư ấy, duy nhất khu Lò 3 được chọn làm hạt nhân để xây dựng hồ sơ dự giải quốc tế bởi nơi đây còn lưu giữ được nhiều nếp nhà cổ kính nhất, đồng thời tập trung phần lớn cơ sở lưu trú và dịch vụ phục vụ du khách. Điều này đồng nghĩa với việc khi truyền thông nhắc đến Làng Lò vươn tầm thế giới, thứ cốt lõi được mang đi đọ sức thực chất là một khu phố bề dày văn hóa.
Bức tranh kiến trúc nhuốm màu thời gian
Điều níu chân du khách nán lại nơi đây hoàn toàn không phải vì bãi biển, bởi lẽ dải đất miền Trung vốn không thiếu những bãi tắm đẹp. Thứ tạo nên diện mạo độc bản cho Làng Lò chính là những mái ngói đỏ nằm san sát nhau, tường nhà sơn vàng rực rỡ xen giữa các con ngõ nhỏ chạy ngang dọc chằng chịt. Nhìn từ trên cao, cả khu dân cư hiện lên như một mảng màu đỏ liền mạch ôm sát lấy mép nước.
Hiện tại cộng đồng nơi đây quy tụ khoảng 1500 hộ dân sinh sống. Nhịp sống vẫn trôi qua chậm rãi, thuyền bè nhộn nhịp ra vào bến và phần lớn sinh hoạt cộng đồng vẫn xoay quanh biển cả. Dù vậy sự đổi thay cũng đang manh nha xuất hiện khi những ngôi nhà xây mới theo kiểu hiện đại bắt đầu xen lẫn vào nếp nhà cũ. Thực trạng này đặt ra một bài toán hóc búa mà bất kỳ làng nghề nào cũng phải đối mặt khi mở cửa đón du khách, đó là tìm ra ranh giới giữa việc bảo tồn giá trị xưa cũ và nhịp độ phát triển đương đại.
Bước nhảy vọt ngoạn mục vươn ra biển lớn
Nếu muốn chứng kiến ngôi làng ở trạng thái đông vui nhộn nhịp nhất, du khách phải ghé thăm đúng dịp lễ hội Cầu Ngư và Nghinh Ông. Đi kèm với sự kiện văn hoá tâm linh lớn nhất năm này là hoạt động hô hát bài chòi và hát bội vô cùng đặc trưng của dải đất miền Trung.
Đáng ngạc nhiên là Làng Lò không phải điểm đến lâu đời trên bản đồ xê dịch dù bản thân nơi này sở hữu bề dày lịch sử hàng trăm năm. Phải đến năm 2023, đề án phát triển du lịch cộng đồng mới chính thức được triển khai. Từ cột mốc đó, hàng loạt cơ sở lưu trú bản địa và quán cà phê ven biển bắt đầu hình thành, kéo theo sự ra đời của nhà hàng, dịch vụ cho thuê xe và các lộ trình tham quan lân cận. Đến giữa năm 2026, Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam đã điền tên nơi này vào danh sách năm đại diện dự giải Làng du lịch tốt nhất của Tổ chức Du lịch Liên Hợp Quốc. Nhìn lại hành trình, chỉ mất vỏn vẹn ba năm để một đề án địa phương vươn lên thành ứng viên sáng giá trên trường quốc tế.
Bộ tiêu chí của giải thưởng này không chỉ đánh giá cảnh quan mà còn xét duyệt gắt gao về tài nguyên văn hoá thiên nhiên, công tác bảo tồn, phát triển kinh tế xã hội và năng lực quản trị. Kết quả dự kiến sẽ được công bố vào những tháng cuối năm nay. Trước khi chờ đợi vinh quang gọi tên, du khách ghé thăm vùng đất này có thể thỏa sức thưởng thức hải sản đánh bắt trong ngày được chế biến đậm chất địa phương. Và có lẽ, với một ngôi làng mang tên thiết bị hấp cá, câu hỏi thú vị nhất khi đặt chân tới đây chính là liệu trong làng có còn chiếc lò nào đang đỏ lửa giữa guồng quay hối hả của thời đại hay không.
Cẩm nang chi tiết cho du khách muốn ghé thăm làng cổ
- Đường đi nước bước thuận tiện nhất
Ngôi làng tọa lạc tại phường Hòa Hiệp nằm ở khu vực phía nam Tuy Hòa thuộc thị xã Đông Hòa của Phú Yên cũ. Chính vì vậy điểm tập kết hợp lý nhất cho mọi hành trình khám phá vẫn là thành phố Tuy Hòa. Nếu chọn đường hàng không, du khách có thể bay thẳng tới sân bay Tuy Hòa. Thuận lợi lớn nhất là sân bay nằm ngay trên trục đường đi về phía nam cùng hướng với làng, nên từ sân bay di chuyển thẳng xuống làng còn gần hơn so với việc quay ngược vào trung tâm thành phố.
Đối với đường sắt và đường bộ, ga Tuy Hòa nằm ngay trên tuyến huyết mạch Bắc Nam. Nếu đi xe khách từ Quy Nhơn, hành trình khoảng một trăm cây số sẽ mất chừng hai tiếng chạy dọc theo quốc lộ 1A. Từ Tuy Hòa xuống làng, du khách chỉ cần qua cầu Hùng Vương rồi chạy theo hướng nam, đi ngang sân bay và tiếp tục xuôi xuống Hòa Hiệp. Quãng đường này rất rộng rãi, ít xe cộ qua lại và gần như chạy song song với bờ biển. Lời khuyên là nên thuê xe máy nếu muốn chủ động lịch trình vì các điểm tham quan quanh khu vực này đều cách nhau vài chục cây số.
- Lịch trình vui chơi kết hợp hoàn hảo
Điểm mạnh lớn nhất về vị trí của ngôi làng là nằm ngay trên cung đường ven biển dẫn đi Mũi Điện, do đó du khách hoàn toàn có thể lồng ghép nơi đây vào một ngày tham quan trọn vẹn thay vì phải tách ra đi riêng.
Đối với cung đường phía nam đi trong ngày, từ Hòa Hiệp chạy tiếp theo hướng Phước Tân và Bãi Ngà khoảng 24 cây số là tới Bãi Môn cùng Mũi Điện. Nơi đây sở hữu ngọn hải đăng Đại Lãnh danh tiếng và được xem là một trong những điểm đón bình minh sớm nhất trên đất liền Việt Nam. Lộ trình này ôm sát bờ biển, ít xe lớn và mang lại cảm giác mát mẻ hơn hẳn so với việc di chuyển trên quốc lộ 1A qua Đèo Cả. Ngay gần đó còn có vịnh Vũng Rô với di tích lịch sử Tàu Không Số, núi Đá Bia và hầm Đèo Cả, trong khi ngoài khơi xa là Hòn Nưa tuyệt đẹp.
Nếu có thêm một ngày để khám phá cung phía bắc, du khách có thể ngược lên phía bắc Tuy Hòa để chiêm ngưỡng Gành Đá Đĩa, Bãi Xép, đầm Ô Loan và cầu Ông Cọp. Tuy nhiên nhóm điểm đến này cách làng khá xa nên khó lòng ghép chung vào cùng một ngày di chuyển.
Khi dạo bước bên trong làng, thứ đáng trải nghiệm nhất lại hoàn toàn miễn phí, đó chính là tản bộ quanh những con ngõ nhỏ ở khu Lò 3 vào sáng sớm lúc thuyền cá vừa cập bến. Đặc biệt nếu đi đúng dịp lễ hội Cầu Ngư và Nghinh Ông, du khách sẽ có cơ hội thưởng thức cả nghệ thuật hô hát bài chòi lẫn hát bội truyền thống.
- Thưởng thức tinh hoa ẩm thực bản địa
Vì đây là một làng chài thuần túy nên nguyên tắc ẩm thực đơn giản nhất là thưởng thức ngay những mẻ cá tôm vừa đưa lên bờ. Khu vực này có chợ Hòa Hiệp Trung sầm uất, và khu chợ của một làng biển vào buổi sáng luôn là tọa độ đáng ghé hơn bất kỳ nhà hàng sang trọng nào. Ngoài ra Vũng Rô là vùng nuôi tôm hùm nức tiếng nằm trên cùng cung đường phía nam nên rất tiện để ghép vào lịch trình đi Mũi Điện.
Nếu muốn nếm thử đặc sản Phú Yên, du khách có thể ăn ngay tại Tuy Hòa. Nổi tiếng nhất phải kể đến mắt cá ngừ đại dương, một món ăn gần như trở thành danh thiếp của vùng đất này và thường được chưng thuốc bắc thơm lừng trong thố đất. Bên cạnh đó thực khách có thể nếm thử bánh canh hẹ, cơm gà, bánh hỏi lòng heo lót dạ buổi sáng và chả dông giòn rụm.
Một lưu ý nhỏ là một số đặc sản trứ danh như sò huyết hay cháo hàu đầm Ô Loan lại nằm ở phía bắc cách làng khá xa, do đó du khách đừng nên tính toán ăn trong cùng một buổi với lịch trình khám phá Mũi Điện.
- Lựa chọn điểm lưu trú phù hợp
Ngôi làng mới bắt đầu phát triển du lịch cộng đồng từ năm 2023 nên hệ thống lưu trú còn khá mỏng manh. Hiện tại nơi đây chủ yếu phục vụ du khách bằng các cơ sở lưu trú bản địa nhỏ xinh và một vài quán cà phê ven biển tập trung đông nhất ở khu Lò 3.
Nếu muốn có nhiều lựa chọn hơn, du khách hoàn toàn có thể thuê phòng ở Tuy Hòa rồi chạy xe máy xuống vì quãng đường tương đối ngắn. Trái lại nếu muốn trải nghiệm trọn vẹn
nhịp sống mộc mạc của làng biển, việc đặt phòng tại nhà dân từ trước là điều bắt buộc, nhất là vào các dịp cuối tuần hay mùa hè cao điểm.
Ảnh: Traveloka
- Thời điểm lý tưởng để ghé thăm
Ngôi làng hút khách nhất vào dịp hè khi những con sóng biển êm ả và trời trong vắt. Ngược lại những tháng cuối năm là mùa mưa bão đặc trưng của miền Trung nên du khách cần cân nhắc kỹ để tránh thời tiết xấu.
Muốn chụp những mái ngói đỏ au tuyệt đẹp nhất thì du khách nên đi vào sáng sớm hoặc cuối chiều lúc ánh nắng bắt đầu xiên nhẹ. Còn nếu chỉ đơn thuần muốn cảm nhận nhịp sống chân thực nhất của làng chài, hãy chịu khó thức dậy thật sớm để bước ra bến đúng lúc những chiếc thuyền đánh cá rộn ràng rẽ sóng trở về.
Khánh Vy
