Năm 2024, một con tra khổng lồ sông Mekong nặng khoảng 90 kg bất ngờ xuất hiện tại một nhà ga đường sắt bị ngập lụt ở Chiang Mai, Thái Lan.
Con cá dài khoảng 2 m mắc kẹt bên ngoài quầy bán vé khiến nhiều người sững sờ. Nó cũng đặt ra câu hỏi: Con cá khổng lồ này từ đâu đến?
Cá da trơn hay cá tra khổng lồ sông Mekong (Pangasianodon gigas) vốn sinh sống trong sông Mekong, một trong những hệ thống sông lớn của Đông Nam Á. Đây là một trong những loài cá nước ngọt lớn nhất thế giới, có thể đạt trọng lượng hơn 270 kg.
Tuy nhiên, loài cá này đang ở mức cực kỳ nguy cấp và ngày càng hiếm gặp trong tự nhiên ở Thái Lan.
Các chuyên gia cho rằng con cá xuất hiện tại nhà ga nhiều khả năng là cá nuôi, có thể đã thoát khỏi một ao tư nhân, hồ trong chùa hoặc hồ chứa sau khi nước lũ tràn bờ.
Điều này hé lộ một thực tế ít được biết đến: Trong khi cá trê khổng lồ gần như biến mất khỏi môi trường sống tự nhiên, chúng lại đang được nuôi với số lượng lớn tại Thái Lan.
Từ hàng trăm con mỗi năm đến gần như biến mất
Trong quá khứ, cá tra dầu khổng lồ sông Mekong từng rất phổ biến. Chúng được đánh bắt làm thực phẩm và cũng được người dân tôn kính bởi kích thước đặc biệt.
Ngư dân Thái Lan từng ghi nhận sản lượng đánh bắt lên tới hàng trăm con mỗi năm vào đầu những năm 1900. Sau đó, số lượng giảm xuống chỉ còn vài chục con.
Nhưng những ngày đó đã qua. Dù không có số liệu chính xác về số cá thể còn lại trong tự nhiên, Thái Lan đã không còn đánh bắt cá tra khổng lồ hoang dã trong nhiều năm.
Tại Chiang Khong, nơi loài cá này từng sinh sống, một bức tượng cá tra khổng lồ màu vàng được dựng lên như lời tưởng nhớ đến loài cá từng hiện diện trên dòng Mekong.
Nhận thấy nguy cơ đối với loài cá khổng lồ này, chính phủ Thái Lan bắt đầu chương trình nhân giống bảo tồn từ đầu những năm 1980.
Kết quả cho thấy cá tra khổng lồ sông Mekong thích nghi khá tốt với môi trường nuôi nhốt. Số lượng cá trong các cơ sở của chính phủ tăng lên theo thời gian.
Sau đó, những con cá khổng lồ dần được chuyển đến các nhà sưu tập, chùa chiền và hộ nuôi cá.
Kích thước đặc biệt khiến chúng trở thành những vật nuôi có giá trị, đồng thời gắn với niềm tin và tín ngưỡng của một bộ phận người dân.
Với các nhà khoa học, điều đáng chú ý nhất hiện nay không chỉ là việc cá tra khổng lồ được nuôi thành công, mà còn là quy mô của quần thể nuôi nhốt.
Zeb Hogan, nhà sinh vật học tại Đại học Nevada, Reno, người đã nghiên cứu cá tra khổng lồ sông Mekong trong nhiều thập kỷ, cho rằng cần xác định có bao nhiêu cá thể đang được nuôi, chúng được nuôi ở đâu và mức độ đa dạng di truyền của quần thể này.
Các nhà nghiên cứu có thể sử dụng DNA môi trường (eDNA) để phát hiện dấu vết của cá trong các ao nuôi mà không cần bắt trực tiếp chúng.
Hogan và các đồng nghiệp cũng hy vọng truy tìm nguồn gốc của những con cá đang được nuôi nhốt và lấy mẫu gene của chúng, qua đó đánh giá liệu quần thể này có thể trở thành nguồn lực cho công tác bảo tồn hay không.
Theo ông, nếu có khoa học và nỗ lực bảo tồn phù hợp, những quần thể này có thể giúp củng cố quần thể hoang dã và ngăn loài cá biểu tượng của sông Mekong biến mất hoàn toàn.
Khả năng thích nghi của cá tra khổng lồ trong môi trường nuôi nhốt là một trong những yếu tố khiến các nhà khoa học chú ý.
Ngọc Minh
