* Tác giả: Nhóm biên tập Tân Đông Phương Gia đình giáo dục – Tiểu Điềm.
Suốt nhiều năm qua, tôi đã chứng kiến ở khoảng cách rất gần hành trình một đứa trẻ dần đánh mất chính mình. Đó là cậu bé sống ở tầng trên nhà tôi.
Hồi nhỏ, em vô cùng hoạt bát và nghịch ngợm. Ngày nào cũng thấy em đạp xe trượt quanh khu chung cư, chạy nhảy khắp nơi. Mỗi lần gặp trong hành lang, trán em lấm tấm mồ hôi, vừa chạy vụt qua vừa cười vang đầy thích thú. Nhưng từ khi vào tiểu học, mọi thứ bắt đầu thay đổi. Những buổi vui chơi ngoài sân ngày càng ít đi. Thay vào đó là hình ảnh cậu bé xách túi bài tập, tất bật theo người lớn đến các lớp học thêm vào mỗi cuối tuần. Những cuộc xung đột giữa em và bố mẹ cũng xuất hiện ngày càng nhiều.
Buổi tối, từ căn hộ phía trên thường vọng xuống những tiếng quát mắng xen lẫn tiếng khóc: Sao lại sai nữa? Đầu óc con là đầu óc lợn à? Điểm thế này mà còn có mặt mũi sao?
...
Lên cấp hai, tôi gần như không còn gặp em nữa.
Thỉnh thoảng tình cờ chạm mặt, cậu bé đã thay đổi hoàn toàn: vai co lại, đầu cúi thấp, ánh mắt né tránh, lúc nào cũng như mang đầy tâm sự. Sự hồn nhiên và sức sống của tuổi thiếu niên dường như đã biến mất. Trong khi đó, những cuộc cãi vã giữa em và bố mẹ chưa từng dừng lại. Tiếng đập cửa, ném đồ đạc vẫn thường xuyên vang lên. Vài năm sau, gia đình ấy lặng lẽ chuyển đi. Mãi rất lâu sau, tôi mới nghe hàng xóm kể rằng cậu bé đã phải nghỉ học.
Ngay năm cuối cấp hai, em tự nhốt mình trong phòng chơi game. Bố mẹ tìm mọi cách nhưng em nhất quyết không quay lại trường. Nghe tin ấy, tôi bỗng thấy nghẹn lòng. Hình ảnh cậu bé năm nào vẫn hiện lên rõ mồn một. Khi ấy em đáng yêu biết bao. Từ một đứa trẻ lanh lợi, đôi mắt luôn sáng rực niềm vui, em dần trở nên trầm lặng, tự ti, nhạy cảm, rồi chán học, suy sụp và cuối cùng phải nghỉ học.
Tôi đã chứng kiến tất cả diễn ra từng bước một.
Câu chuyện ấy khiến tôi hiểu rằng một mối quan hệ cha mẹ - con cái mất cân bằng thực sự có thể bào mòn sự tự tin, sức sống và niềm tin của một đứa trẻ.
Nó cũng khiến tôi giật mình nhìn lại bản thân: liệu trong những khoảnh khắc dạy con hằng ngày, tôi có đang vô tình đi vào vết xe đổ của bố mẹ cậu bé ấy hay không?
Bi kịch trong mối quan hệ cha mẹ - con cái thường bắt đầu từ những chuyện rất nhỏ
Cách đây không lâu, tôi đọc được một số liệu đáng suy ngẫm trong Sách trắng Sức khỏe Tâm thần Hệ thống Giáo dục 2024: Tỷ lệ học sinh nghỉ học trên toàn quốc trong giai đoạn 2024-2025 tăng 240% so với 5 năm trước. Trong đó, khoảng 67% liên quan đến các vấn đề rối loạn cảm xúc. Tỷ lệ học sinh tiểu học chán học tăng 40% chỉ trong 3 năm, và trong 20 năm qua, tỷ lệ học sinh có biểu hiện chán học đã lên tới 73,3%.
Nhiều người nghĩ rằng một đứa trẻ suy sụp chắc hẳn phải từng trải qua một biến cố lớn. Nhưng sự thật lại hoàn toàn ngược lại. Điều đánh gục một đứa trẻ thường không phải là một cú sốc duy nhất, mà là vô số tổn thương nhỏ tích tụ theo năm tháng.
Nhà báo Lý Nhất Minh từng kể về câu chuyện của cậu bé Tiểu Miểu. Khi học tiểu học, em từng giành giải nhất một cuộc thi Toán cấp thành phố, được xem là học sinh rất có triển vọng. Thế nhưng sau này, vì các vấn đề tâm lý, em phải nghỉ học suốt bốn năm, tự nhốt mình trong nhà và không muốn gặp bất kỳ ai.
Điều gì đã trở thành giọt nước tràn ly? Nghe qua tưởng như rất nhỏ nhặt: một bộ đồ chơi Lego. Trong một lần lãnh đạo nhà trường đến thăm nhà, họ nhìn thấy mô hình Lego cực kỳ phức tạp do Tiểu Miểu tự lắp ráp và không ngừng khen ngợi. Đã rất lâu rồi em mới được người lớn công nhận. Hôm ấy, trên gương mặt em xuất hiện nụ cười hiếm hoi. Nhưng chỉ hai ngày sau, vì tức giận chuyện khác, mẹ em đã cầm mô hình Lego ấy ném mạnh xuống sàn. Những mảnh ghép văng tung tóe. Tiểu Miểu đứng lặng.
Em không khóc. Nhưng em cảm thấy chính bản thân mình cũng vỡ vụn như đống Lego ấy.
Sau này, em viết trong nhật ký:
"Nếu được làm cha mẹ của chính mình, em hy vọng sẽ nhận được nhiều lời động viên hơn và nhiều cái ôm hơn".
Người mẹ hôm đó đâu chỉ làm vỡ một món đồ chơi. Bà đã làm vỡ sự tự tin mà đứa trẻ khó khăn lắm mới xây dựng được. Làm vỡ những nỗ lực mong manh em dành để kết nối với thế giới. Làm tắt đi một tia sáng mà em đã cố gắng thắp lên trong bóng tối. Đáng buồn hơn, khi nghỉ học ở nhà, em còn bị bố mẹ tịch thu điện thoại, cắt đứt gần như mọi liên hệ với bên ngoài. Trường học không còn là nơi em muốn quay lại. Gia đình cũng không còn là nơi trú ẩn. Một đứa trẻ từng tỏa sáng cứ thế bị đẩy dần đến bờ vực.
Các nghiên cứu mới nhất của nhóm giáo sư Du Quốc Lương, Đại học Nhân dân Trung Quốc, cho thấy những hành vi nuôi dạy tiêu cực như lạnh nhạt, phủ nhận, kiểm soát hoặc thường xuyên đả kích con cái có thể gây tổn thương nghiêm trọng hơn cả việc đánh mắng.
Nhiều bậc cha mẹ nghĩ rằng mình không đánh con nghĩa là mình đã là cha mẹ tốt. Nhưng thực tế không đơn giản như vậy. Đôi khi chính những chi tiết nhỏ mà người lớn không hề nhận ra mới là thứ làm tổn thương trẻ sâu sắc nhất.
Nhiều mối quan hệ gây tổn thương lại khoác lên mình chiếc áo của tình yêu
Tiến sĩ tâm lý Lý Triệu Lương từng tiếp nhận một trường hợp đau lòng. Một cô bé 14 tuổi xảy ra tranh cãi với bố mẹ vì điện thoại. Trong lúc mất kiểm soát cảm xúc, em đã nhảy lầu. May mắn là em được cứu sống.
Nằm trên giường bệnh, cô bé khóc và nói: "Họ chỉ biết mắng em là đồ vô dụng. Chưa bao giờ hỏi em vì sao buồn". Câu nói ấy khiến nhiều người suy ngẫm. Nhiều cha mẹ nghĩ rằng mình đã cho con tất cả những điều tốt đẹp nhất. Nhưng đôi khi, đó lại không phải điều đứa trẻ thực sự cần.
Kiểu thứ nhất: Cha mẹ thích kiểm soát
Những cha mẹ này luôn muốn quyết định mọi thứ: kết bạn với ai, mặc gì, học môn nào trước... Chỉ cần con có ý kiến riêng, họ sẽ lập tức gạt đi bằng câu: "Con còn nhỏ, chưa hiểu đâu".
Nghiên cứu đăng trên tạp chí Personality and Individual Differences cho thấy những đứa trẻ bị cha mẹ kiểm soát quá mức trước 16 tuổi có nguy cơ cao gặp các vấn đề trầm cảm và suy nghĩ tiêu cực khi trưởng thành.
Điều đáng sợ nhất là những bậc cha mẹ này thường không nhận ra mình đang làm sai. Họ nghĩ rằng mình đang hy sinh tất cả vì con. Trong khi đó, đứa trẻ lại đang ngạt thở trong chính tình yêu ấy.
Kiểu thứ hai: Cha mẹ lạnh nhạt
"Tôi cho con ăn, cho con mặc, con còn muốn gì nữa?". Họ không đánh mắng nhưng cũng không mang lại giá trị cảm xúc nào. Con thi tốt, họ chỉ gật đầu. Con thi kém, họ thở dài. Con muốn kể chuyện ở trường, họ vẫn dán mắt vào điện thoại và nói: "Được rồi, đi làm bài tập đi".
Những đứa trẻ lớn lên trong môi trường ấy thường hoặc là thiếu thốn tình cảm đến mức dễ phụ thuộc vào bất kỳ ai đối xử tốt với mình, hoặc là đóng chặt trái tim và không còn tin tưởng người khác.
Kiểu thứ ba: Cha mẹ thường xuyên đả kích
"Chỉ nói vài câu mà không chịu nổi à? Con yếu đuối quá!". Đây có lẽ là kiểu phổ biến nhất. Họ tin rằng phải chê bai thì con mới tiến bộ. Con làm tốt, họ hạ thấp một chút để con không kiêu ngạo. Con làm chưa tốt, họ trách mắng nhiều hơn. Nhưng sự thật là không một đứa trẻ nào có thể trở nên tốt hơn khi liên tục bị phủ nhận. Theo thời gian, các em sẽ ngày càng tự ti, nhút nhát và mất dần dũng khí thử sức.
Bởi trong lòng các em đã hình thành niềm tin: "Dù mình làm gì cũng sai".
Có lẽ nhiều người đã quên rằng ngày đầu tiên ôm đứa con bé bỏng trong vòng tay, mong ước lớn nhất của chúng ta chưa bao giờ là con phải đỗ trường danh tiếng. Điều chúng ta từng mong chỉ đơn giản là: Con được khỏe mạnh và bình an là đủ. Suy cho cùng, bản chất của việc nuôi dạy con không nằm ở những mục tiêu quá xa vời.
Nó nằm trong từng điều nhỏ bé của cuộc sống thường ngày. Một ánh mắt lắng nghe. Một lời động viên đúng lúc. Một cái ôm khi con thất vọng và sự thấu hiểu để con biết rằng:
Dù thành công hay thất bại, ở nhà luôn có người yêu thương và đón con trở về.
Hiểu Đan (theo QQ)
