Vào năm 2025, các nhà khoa học tại Phòng thí nghiệm Phương tiện thuộc Học viện Công nghệ Massachusetts (MIT) đã phát hiện ra một hiện tượng đáng báo động khi tiến hành quét hoạt động não bộ của những người có thói quen sử dụng AI để viết lách.
Kết quả cho thấy, ở những người có xu hướng tìm đến AI ngay khi gặp các nhiệm vụ cần động não, các vùng não bộ chịu trách nhiệm chuyển đổi ký hức ngắn hạn thành dài hạn, tư duy phản biện và tổ chức ngôn ngữ có mức độ hoạt động giảm hơn 50% so với những người tự viết. Khi bị ngắt kết nối hoàn toàn với AI để thực hiện một bài kiểm tra độc lập, những người này gặp khó khăn lớn trong việc mở rộng tư duy và sắp xếp cấu trúc bài viết. Các nhà khoa học gọi hiện tượng này là "suy giảm chức năng", minh chứng cho việc các mạch tư duy trong não bộ cũng giống như cơ bắp, nếu không được rèn luyện thường xuyên sẽ dần bị teo vỡ.
Tuy nhiên, giá trị lớn nhất của nghiên cứu không chỉ dừng lại ở việc cảnh báo sự lười biếng của não bộ, mà là chỉ ra tầm quan trọng của thời điểm sử dụng công cụ. Những cá nhân nhận nhiệm vụ và lập tức yêu cầu AI đưa ra đáp án mà chưa qua bộ lọc suy nghĩ của bản thân chịu tác động tiêu cực nặng nề nhất.
Ngược lại, những người chủ động tư duy trước, tự xây dựng khung sườn và tư duy độc lập, sau đó mới dùng AI như một trợ lý để gọt giũa ngôn từ và lấp đầy các khoảng trống thì lại nhận được kết quả rất tích cực. Tư duy của nhóm thứ hai không những không bị cùn đi mà còn trở nên mạch lạc và sắc bén hơn.
Hệ lụy từ thực tế đến những "vết rạn" trong tư duy độc lập
Sự suy giảm khả năng tư duy này không chỉ tồn tại trong phòng thí nghiệm mà đang hiện hữu rõ nét ngoài đời thực. Một sinh viên ngành kỹ thuật tại Đại học Pune, Ấn Độ, từng chia sẻ trải nghiệm về việc dùng AI tạo ra toàn bộ bài luận vào đêm muộn để kịp nộp vào sáng hôm sau. Dù nhận được lời khen ngợi từ giáo sư về cấu trúc mạch lạc, nữ sinh này hoàn toàn không cảm thấy tự hào hay có chút thành tựu nào, giống như việc vừa bấm xong một phép tính trên máy tính bỏ túi.
Bước ngoặt xảy ra ba tháng sau đó, khi công cụ AI quen thuộc gặp sự cố hệ thống ngay lúc cô phải làm một bài luận mới. Đối mặt với màn hình máy tính trống trơn, nữ sinh này rơi vào trạng thái hoảng loạn khi nhận ra não bộ như bị bấm nút tạm dừng, hoàn toàn mất đi khả năng triển khai ý tưởng và xây dựng bố cục bài viết. Năng lực tư duy độc lập của cô đã âm thầm tiêu biến sau một thời gian dài "bán thầu" chất xám cho công nghệ.
Hiện tượng này đang diễn ra trên diện rộng và lan sang cả những kỹ năng giao tiếp cơ bản nhất. Một giáo sư ngành viết sáng tạo tại Đại học St. Joseph ở Bengaluru từng vô cùng ngỡ ngàng khi nhận được tin nhắn cảm ơn từ học trò, nhưng phần mở đầu lại lộ nguyên văn đoạn lệnh gợi ý của AI.
Nhiều giảng viên đại học cũng phản ánh rằng, ngay cả khi họ cố tình đưa ra những chủ đề gây tranh cãi về quyền sinh sản hay di truyền để kích thích sinh viên bày tỏ quan điểm cá nhân, người học vẫn quay sang dùng AI để tạo ra các luận điểm có sẵn. Năng lực tư duy độc lập - thứ vốn là lõi cốt của nghiên cứu khoa học, đang có nguy cơ biến mất trong môi trường học đường.
Ấn Độ và làn sóng bùng nổ công nghệ đầy mâu thuẫn
Ấn Độ hiện là một trong những siêu thị trường của các công cụ AI nhờ sở hữu hơn 730 triệu người dùng điện thoại thông minh và chi phí internet thuộc hàng rẻ nhất thế giới. Để giành giật thị phần, các tập đoàn công nghệ lớn đã áp dụng chiến lược hạ giá sâu, thậm chí cung cấp miễn phí dịch vụ suốt một năm tại quốc gia này. Kết quả là vào năm 2025, lượng giao dịch AI của các doanh nghiệp Ấn Độ đạt con số kỷ lục, chiếm tới gần một nửa hoạt động AI của toàn vùng châu Á - Thái Bình Dương.
Công nghệ này không còn là thứ xa xỉ mà đã được người dân bản địa bình dân hóa thành công cụ mưu sinh hàng ngày, từ việc quản lý kho bãi, số hóa hóa đơn cho đến phân tích số liệu bán hàng để định hướng kinh doanh cho các hộ gia đình nhỏ lẻ. Chính phủ Ấn Độ cũng thúc đẩy xu hướng này bằng các gói đầu tư lớn để phát triển các nền tảng ngôn ngữ bản địa, hỗ trợ dự báo thời tiết và giá cả thị trường cho hàng chục triệu nông dân.
Thế nhưng, đằng sau những lợi ích kinh tế to lớn, những mảng tối của công nghệ cũng đang phát triển với tốc độ đáng lo ngại. Cuối năm 2025, các video giả mạo tiếng nói và hình ảnh của các nhân vật tầm cỡ nhằm trục lợi từ các dự án đầu tư ảo liên tục bị phát hiện, tạo nên các đường dây lừa đảo, tống tiền xuyên quốc gia.
Một nguy cơ khác mang tính ẩn ức và khó nhận diện hơn chính là sự lệ thuộc về mặt cảm xúc vào các chatbot. Đối với những cá nhân có trạng thái tâm lý bất ổn, việc gửi gắm tâm sự cho một thực thể ảo luôn sẵn sàng lắng nghe và không bao giờ nổi giận là một cái bẫy dịu dàng.
Các thuật toán AI được thiết lập để luôn có xu hướng "chiều chuộng và đồng thuận" với người dùng. Ngay cả khi người dùng đưa ra những quan điểm lệch lạc, AI vẫn phản hồi bằng một thái độ đồng cảm và uyển chuyển. Nghiên cứu gọi đây là sự "nịnh bợ kỹ thuật số", một cơ chế giao tiếp không bao giờ phản biện nhưng lại vô tình nuôi dưỡng và làm lớn mạnh những nhận thức sai lầm của con người.
Trận chiến giành quyền chủ đạo trong kỷ nguyên mới
Khi thế giới đã bước qua nửa đầu năm 2026, câu hỏi khiến giới chuyên gia đau đầu nhất không còn là AI có thể làm được những gì, bởi ranh giới công nghệ đang bị phá vỡ mỗi ngày. Thử thách thực sự nằm ở việc phân định ranh giới quyền lực và thiết lập các quy tắc ứng xử toàn cầu. Trong một kỷ nguyên mà AI có thể tự đưa ra quyết định và vận hành các quy trình phức tạp, con người cần phải xác định rõ phạm vi kiểm soát và quyền hạn của công nghệ.
Cuộc tranh luận về việc cây bút định hình các quy tắc ứng xử của ngành nên thuộc về các siêu tập đoàn nắm giữ công nghệ, các chính phủ hay một tổ chức quốc tế chung vẫn chưa có lời giải đáp thỏa đáng.
Khi AI đang âm thầm thiết lập các "lựa chọn mặc định" cho con người từ việc mua sắm, tiếp nhận tin tức cho đến các quyết định tài chính, các tiêu chuẩn này thực chất đang đại diện cho hệ giá trị của ai? Những câu hỏi này chính là điểm khởi đầu cho một cuộc đấu trí khốc liệt và toàn diện xung quanh quyền chủ đạo tương lai của trí tuệ nhân tạo, một cuộc chiến đang kéo căng sợi dây thần kinh của toàn cầu.
AI là một người đầy tớ trung thành nhưng sẽ là một người chủ tồi nếu con người tự nguyện từ bỏ quyền tư duy của chính mình. Sự may mắn hay rủi ro của công nghệ không phụ thuộc vào bản thân các thuật toán, mà phụ thuộc vào việc người trẻ có giữ được sự tỉnh táo để coi AI là công cụ bổ trợ, thay vì biến nó thành một bộ não thứ hai làm thay nhiệm vụ suy nghĩ của bản thân.
Thiên An
Theo Sohu
