Ngày 07 tháng 08 năm 2026, tại Hà Nội, Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP) phối hợp cùng Trung tâm Đổi mới sáng tạo Quốc gia (NIC) và sự đồng hành của Tập đoàn Samsung đã chính thức khởi động Dự án RE:ACT - Thử thách Thanh niên Đổi mới sáng tạo vì Cộng đồng Bền vững.
Trong bối cảnh Việt Nam đang đẩy mạnh phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, sự kiện này không chỉ đơn thuần công bố một sân chơi công nghệ mới mà quan trọng hơn là định hình lại một triết lý cốt lõi: Đổi mới sáng tạo thực sự phải lấy con người làm trọng tâm, lấy nhu cầu và lợi ích của cộng đồng làm kim chỉ nam.
Việt Nam đang sở hữu "lợi thế nhân khẩu học vàng" với 20 triệu thanh niên trong độ tuổi từ 10 đến 24, chiếm khoảng 1/5 dân số và dự kiến kéo dài đến năm 2039. Đây chính là lực lượng sung sức, giàu năng lượng và đóng vai trò nòng cốt trong việc chuyển hóa các ý tưởng, tri thức thành những giải pháp thực tiễn.
Tuy nhiên, thách thức đặt ra là làm thế nào để công nghệ không bị biến thành những mô hình xa rời thực tế, mà trở thành công cụ đắc lực giải quyết các "nỗi đau" nhức nhối của xã hội.
Từ "Reflect" đến "Act": Khi công nghệ bắt đầu và kết thúc ở con người
Tại lễ khởi động, triết lý "vị nhân sinh" của đổi mới sáng tạo được thể hiện nhất quán qua góc nhìn của đại diện các tổ chức quốc tế và đơn vị chủ trì. Công nghệ không phải là đích đến cuối cùng, mà con người và chất lượng cuộc sống của cộng đồng mới là điểm xuất phát lẫn mục tiêu hướng tới.
Bà Francesca Nardini, Phó Trưởng đại diện thường trú UNDP tại Việt Nam, đã khẳng định niềm tin cốt lõi: "Tại UNDP, chúng tôi tin rằng đổi mới sáng tạo không chỉ là về công nghệ. Đổi mới sáng tạo bắt đầu từ con người."
Khi đánh giá một sáng kiến, bà chỉ ra rằng câu hỏi đầu tiên cần đặt ra không phải là "Cái này có mới không?", mà phải là "Cái này có giải quyết được một vấn đề thực tế không?".
Nhằm định hướng cho các nhà sáng lập trẻ, bà Francesca nhấn mạnh bộ câu hỏi định vị giá trị: "Nó có cải thiện cuộc sống của người dân không? Ai là người được hưởng lợi? Ai có thể đang bị bỏ lại phía sau? Chúng ta có bằng chứng nào cho thấy nó hoạt động hiệu quả hay không?"
Thay vì xem người trẻ chỉ là đối tượng thụ hưởng sự phát triển, bà đánh giá cao vai trò chủ động của họ: "Thanh niên không chỉ là đối tượng thụ hưởng mà chính là những đối tác đồng kiến tạo thúc đẩy sự phát triển bền vững. Các bạn trẻ thấu hiểu sâu sắc những thách thức tại cộng đồng của mình. Họ tiếp cận vấn đề bằng nhiều lăng kính đa dạng và thường nhìn ra những cơ hội mà nhiều người khác có thể bỏ lỡ."
Ý nghĩa này cũng được làm rõ qua cách giải mã tên gọi dự án RE:ACT. Chị Phạm Thu Trang, Điều phối viên quốc gia về thanh niên của UNDP tại Việt Nam, chia sẻ rằng trước khi hành động (Act), điều quan trọng là phải Reflect (nhìn lại, suy ngẫm).
Người trẻ cần nhìn sâu vào thực tế để nhận diện đúng vấn đề cốt lõi của xã hội. Sau khi suy ngẫm kỹ lưỡng về giá trị thực sự đối với cộng đồng, các bạn mới hành động một cách có chủ đích và hiệu quả. RE:ACT hướng tới việc đồng hành chuyển hóa những thanh niên từ người dám ước mơ (Dreamers) trở thành những người thực thi tạo ra thay đổi thực sự (Doers/Changemakers).
Thấu hiểu nhu cầu và "nỗi đau" thực tế
Tại phiên tọa đàm "Từ ý tưởng đến kiểm chứng thực tế: Thanh niên Đổi mới sáng tạo vì cộng đồng bền vững” trong khuôn khổ chương trình, các diễn giả đã mang đến những bài học thực tế, cảnh báo về sự thất bại của các dự án "bị ám ảnh bởi công nghệ" mà bỏ quên việc thấu hiểu con người sử dụng.
Chị Ngô Thùy Anh, Nhà sáng lập HASU và là Lãnh đạo trẻ thuộc sáng kiến toàn cầu Generation17, đã chia sẻ câu chuyện khởi nghiệp đầy "xương máu" của mình.
Năm 2017, khi chứng kiến nhiều vụ việc nhức nhối, chị đã tâm huyết tìm kiếm giải pháp và dành 8-9 tháng cùng hàng trăm triệu đồng tiền tự tích lũy để phát triển một ứng dụng game giáo dục.
Tuy nhiên, sản phẩm hoàn thiện ra đời lại thất bại do chị tự giả định nhu cầu thị trường. Thực tế, các bậc phụ huynh không khuyến khích trẻ nhỏ chơi game trên điện thoại vì lo ngại gây nghiện. Chị rút ra bài học đắt giá: đừng đợi sản phẩm hoàn thiện 100% mới đưa ra thị trường và không được tự giả định nhu cầu khách hàng.
Đến năm 2020, khi chuyển sang dự án hỗ trợ người cao tuổi trong đại dịch, chị Ngô Thùy Anh thay đổi hoàn toàn cách tiếp cận. Chị không tập trung viết phần mềm ngay, mà bắt đầu bằng một lớp học Zoom nhỏ để kiểm chứng nhu cầu kết nối thực sự của người già.
Qua việc quan sát chi tiết từng hành vi thực tế và lắng nghe mong muốn của người dùng, chị đã điều chỉnh nội dung hoàn toàn theo sở thích của người cao tuổi thay vì định kiến của nhà sáng lập, giúp cộng đồng HASU phát triển lên tới hàng nghìn người chỉ sau vài tháng.
Cùng góc nhìn bám sát đời sống, anh Hoàng Thành Vĩnh (UNDP) dẫn chứng câu chuyện của Boyan Slat, người nhen nhóm ý tưởng từ năm 2017-2018 khi đi bơi ở Hy Lạp và nhận ra rác thải nhựa nhiều hơn cá.
Ý tưởng thu gom rác đại dương mang giá trị cộng đồng sâu sắc đó sau này được tài trợ 20 triệu USD và phát triển thành giải pháp Interceptor (máy thu gom rác sông bằng năng lượng mặt trời), hiện đã được đưa vào ứng dụng thực tế tại sông Cần Thơ, Việt Nam.
Gợi mở cho thanh niên, ông Đỗ Tiến Thịnh, Phó Giám đốc NIC và anh Hoàng Thành Vĩnh cùng chung nhận định: Ý tưởng đổi mới sáng tạo xuất phát từ chính sự quan sát, lăn xả vào cuộc sống hàng ngày. Việc nhận diện được những "điểm chưa tốt" xung quanh môi trường, y tế, giáo dục hay sinh kế chính là nguồn dư địa dồi dào nhất để tạo ra các giải pháp có giá trị thực tế.
Mô hình Living Labs và sức mạnh đa ngành: Đưa sáng kiến ra "thử lửa"
Để ngăn chặn tình trạng các dự án chỉ dừng lại ở các bản thuyết trình trên giấy hay cuộc thi mang tính phong trào, RE:ACT được thiết kế như một bệ phóng thực chiến thông qua mô hình Living Labs (Môi trường thử nghiệm thực tế).
Khác với các sân chơi ý tưởng thuần túy, RE:ACT yêu cầu các đội tham gia phải có Sản phẩm khả dụng tối thiểu (MVP) sẵn sàng triển khai.
Trong hành trình 6 tháng (từ tháng 10/2026 đến tháng 3/2027), 20 đội xuất sắc nhất sẽ nhận gói hỗ trợ tài chính không hoàn lại lên tới 15.000 USD/đội, cùng sự cố vấn chuyên sâu và đặc quyền đưa giải pháp vào thử nghiệm trực tiếp tại các Living Labs (trường học, doanh nghiệp, cộng đồng địa phương) để thu thập phản hồi trực tiếp từ người dùng thực.
Ngoài ra, các diễn giả khẳng định một dự án công nghệ muốn đi xa phải sở hữu một "Dream Team" đa ngành. Sự kết hợp giữa các kỹ sư giỏi kỹ thuật cùng các thành viên mạnh về truyền thông, kinh tế, xã hội sẽ tạo nên một đội ngũ toàn diện. Sự thấu hiểu tâm lý con người và sứ mệnh xã hội rõ ràng chính là "vũ khí" giúp câu chuyện của dự án chạm tới trái tim ban giám khảo, nhà đầu tư và người dùng.
Để hỗ trợ hệ sinh thái này, mô hình "Ba nhà" (Nhà nước - Nhà trường - Nhà doanh nghiệp) được triển khai như một kiến trúc vững chắc. Như bà Francesca Nardini phân tích: Chính phủ tạo lập hành lang pháp lý thuận lợi; Nhà trường cung cấp tri thức, tài năng và luận cứ khoa học; Doanh nghiệp (như Samsung) mang tới nguồn lực đầu tư, năng lực triển khai và con đường mở rộng thị trường.
Đổi mới sáng tạo không phải là những điều quá xa xôi hay những công nghệ phức tạp bị đóng khung trong phòng thí nghiệm. Đó là hành trình mang công nghệ quay về phục vụ con người, giải quyết những thách thức thiết thân của cộng đồng.
Bày tỏ sự kỳ vọng vào thế hệ trẻ, ông Đỗ Tiến Thịnh, Phó Giám đốc NIC chia sẻ: "Ý tưởng đổi mới sáng tạo cần được đưa vào thực tế để truyền cảm hứng. Chúng tôi hy vọng chương trình không chỉ dừng lại ở một cuộc thi, mà sẽ tạo ra tác động lan tỏa, khơi dậy tinh thần khởi nghiệp thực chất."
Cổng đăng ký của Thử thách RE:ACT 2026 chính thức tiếp nhận hồ sơ đến 23h59 ngày 15/09/2026. Đây là cơ hội vàng để các nhà sáng tạo trẻ Việt Nam bước ra khỏi vùng an toàn, đưa công nghệ dấn thân vào thực tế và ghi dấu ấn bằng những giá trị thiết thực cho cộng đồng.
Lâm Mộc
