Công trình tuyệt mật phục vụ cảnh báo tên lửa xuyên lục địa
Nhắc đến khu vực Chernobyl, nhiều người nghĩ ngay tới thảm họa hạt nhân năm 1986. Tuy nhiên, cách nhà máy điện hạt nhân nổi tiếng này không xa còn tồn tại một công trình khổng lồ khác, từng là một trong những bí mật quân sự quan trọng nhất của Liên Xô thời Chiến tranh Lạnh.
Đó là Duga, hệ thống radar cảnh báo sớm vượt đường chân trời (Over-the-Horizon Radar - OTH), được xây dựng nhằm phát hiện các vụ phóng tên lửa đạn đạo xuyên lục địa (ICBM) từ khoảng cách hàng nghìn kilomet.
Công trình được hoàn thành trong bí mật vào năm 1976, gần như cùng thời điểm với nhà máy điện hạt nhân Chernobyl. Từ xa, hệ thống hiện lên như một "bức tường thép" khổng lồ với hàng nghìn cột và dàn ăng-ten đan xen, khiến nhiều người lần đầu nhìn thấy liên tưởng tới một cấu trúc ngoài hành tinh.
Thực tế, đây là một trong những dự án radar lớn nhất mà Liên Xô từng xây dựng.
Hệ thống khổng lồ có thể "nhìn" vượt đường chân trời
Khác với radar thông thường vốn chỉ phát hiện mục tiêu trong phạm vi đường chân trời, Duga sử dụng nguyên lý phản xạ sóng vô tuyến qua tầng điện ly của khí quyển.
Một cụm ăng-ten phát được xây dựng gần thành phố Chernihiv, cách khu vực Chernobyl khoảng 80 km, trong khi các dàn ăng-ten thu tín hiệu được đặt gần nhà máy điện hạt nhân để giảm nhiễu.
Tổ hợp tại Chernobyl gồm hai dàn thu hoạt động trên các dải tần khác nhau. Dàn lớn cao khoảng 140 m, dài gần 900 m, còn dàn nhỏ cao khoảng 90 m và dài khoảng 500 m.
Máy phát có công suất khoảng 10 MW, phát sóng lên tầng điện ly rồi thu tín hiệu phản xạ trở lại nhằm phát hiện dấu vết plasma do tên lửa đạn đạo để lại khi bay. Theo thiết kế, hệ thống có thể theo dõi các mục tiêu ở khoảng cách tới 4.000 km, giúp Liên Xô có thêm thời gian cảnh báo nếu xảy ra một cuộc tấn công hạt nhân.
Trong mạng lưới Duga, ngoài cơ sở gần Chernobyl còn có một tổ hợp khác được xây dựng tại vùng Viễn Đông Liên Xô, gần Komsomolsk-na-Amure, phục vụ theo dõi các khu vực hướng về Trung Quốc và Nhật Bản.
"Chim gõ kiến Nga" gây nhiễu khắp thế giới
Mặc dù được giữ bí mật nghiêm ngặt, Duga lại nhanh chóng bị cộng đồng vô tuyến trên toàn cầu phát hiện.
Nguyên nhân là tín hiệu phát của hệ thống tạo ra những xung lặp đi lặp lại với nhịp khoảng 10 lần mỗi giây, phát ra âm thanh giống tiếng gõ đều đặn khi thu bằng máy vô tuyến sóng ngắn.
Hiện tượng này khiến các nhà khai thác vô tuyến nghiệp dư, hàng không dân dụng, thông tin hàng hải và thậm chí một số chương trình truyền hình trên nhiều quốc gia bị nhiễu trong nhiều năm.
Vì vậy, cộng đồng quốc tế đặt cho hệ thống biệt danh "Russian Woodpecker" (Chim gõ kiến Nga). Trung tướng Liên Xô nghỉ hưu Valerij Kaminskij từng cho biết khi Duga hoạt động, tiếng "gõ" đặc trưng của nó có thể nghe thấy trên nhiều băng tần vô tuyến.
Theo hướng dẫn viên Igor Bodnarchuk, người nhiều năm nghiên cứu khu vực Chernobyl, mục tiêu của hệ thống là giúp Liên Xô có thêm khoảng 20-25 phút để đưa ra quyết định nếu phát hiện tên lửa đạn đạo hướng về Moskva.
Tham vọng lớn nhưng hiệu quả hạn chế
Dù quy mô rất lớn, nhiều chuyên gia cho rằng Duga chưa bao giờ đạt hiệu quả như kỳ vọng.
Được thiết kế từ thập niên 1960 và đưa vào hoạt động giữa thập niên 1970, hệ thống nhanh chóng bộc lộ nhiều hạn chế khi công nghệ radar và vệ tinh cảnh báo sớm phát triển mạnh vào đầu những năm 1980.
Theo một số đánh giá, Duga gây ấn tượng nhiều hơn bởi khả năng tạo nhiễu vô tuyến trên phạm vi rộng thay vì hiệu quả thực tế trong nhiệm vụ cảnh báo tên lửa.
Sau khi Liên Xô tan rã, phần lớn các thiết bị của hệ thống lần lượt được tháo dỡ.
Riêng dàn ăng-ten thu khổng lồ tại Chernobyl vẫn tồn tại đến ngày nay.
Nguyên nhân không phải vì nó còn giá trị quân sự mà bởi thảm họa hạt nhân năm 1986 đã biến khu vực này thành vùng cấm, khiến kế hoạch tháo dỡ không thể thực hiện.
Hiện nay, khối thép cao hơn 140 m vẫn sừng sững giữa Khu vực Cấm Chernobyl như một di tích của thời kỳ Chiến tranh Lạnh. Với kích thước đồ sộ và kết cấu đặc biệt, Duga được nhiều chuyên gia xem là một trong những công trình radar lớn nhất từng được xây dựng, đồng thời là biểu tượng cho cuộc chạy đua công nghệ cảnh báo hạt nhân giữa hai siêu cường trong thế kỷ XX.
Quang Hưng (Theo Popular Mechanics)
