MC nổi tiếng của Đài Loan (Trung Quốc) Trần Phỉ Quyên chia sẻ rằng, từ khi còn nhỏ, mẹ bà đã áp dụng một nguyên tắc rất rõ ràng trong việc dạy con về tiền bạc: mỗi tháng, các con đều được nhận một khoản tiền tiêu vặt cố định. Nếu tiêu hết trước thời hạn thì tuyệt đối không được ứng trước.
Bà kể, gia đình khi ấy sống ở đường Ngô Hưng (Đài Bắc), nhưng vì mẹ là giáo viên của Trường Tiểu học Tùng Sơn nên chị em bà đều theo học tại ngôi trường nơi mẹ công tác. Mỗi ngày, các con phải đi xe buýt đến trường. Thời điểm đó chưa có thẻ giao thông điện tử như bây giờ. Vé xe buýt là một tấm thẻ giấy gồm 30 ô nhỏ, mỗi lần lên xe sẽ bị bấm mất một ô.
Có một lần, chị gái của Trần Phỉ Quyên sơ ý làm mất vé xe tháng. Điều khiến các con bất ngờ là mẹ không hề mua vé mới. Thay vào đó, bà yêu cầu con gái phải dậy từ hơn 6 giờ sáng mỗi ngày để đi bộ đến trường, duy trì như vậy cho đến khi sang tháng mới được cấp vé mới.
Nhìn từ góc độ của một đứa trẻ, đó là một quyết định vô cùng "cứng rắn". Nhưng khi trưởng thành, Trần Phỉ Quyên mới hiểu, mẹ làm vậy không phải vì tiếc tiền, mà muốn các con học cách tự chịu trách nhiệm với những sai lầm của mình.
Nếu quản lý đồ đạc không cẩn thận, làm mất tài sản thì phải tự gánh chịu hậu quả, chứ không phải lúc nào cũng có người đứng ra giải quyết thay.
Chính cách giáo dục ấy đã giúp bà hình thành thói quen cẩn trọng trong việc quản lý tài sản cá nhân, rất hiếm khi làm mất đồ hay chi tiêu thiếu kế hoạch.
Bài học đầu tiên về tài chính: Phân biệt "cần" và "thích"
Không chỉ dạy con chịu trách nhiệm với tiền tiêu vặt, mẹ của Trần Phỉ Quyên còn gieo cho các con một tư duy tài chính mà bà vẫn mang theo đến tận hôm nay.
Mỗi lần con muốn mua một món đồ, mẹ đều hỏi: "Con muốn mua cây bút chì bấm này vì con thật sự cần dùng, hay chỉ vì nó lấp lánh, đẹp mắt và còn có mùi thơm?". Bà không cấm con mua, cũng không ép buộc phải tiết kiệm, mà chỉ liên tục giúp con phân biệt giữa hai khái niệm:
- "Nhu cầu" (Need): Thứ mình thực sự cần để phục vụ cuộc sống hoặc việc học.
- "Mong muốn" (Want): Thứ mình thích vì cảm xúc, vì đẹp, vì mới lạ hoặc vì người khác cũng có.
Trần Phỉ Quyên cho biết, đến tận bây giờ, trước mỗi quyết định mua sắm, bà vẫn giữ thói quen tự hỏi bản thân: "Mình thật sự cần món đồ này, hay chỉ đơn giản là thích nó?". Theo nữ MC, đây chính là bài học tài chính quý giá nhất mà mẹ đã dạy. "Mẹ giúp tôi hiểu rằng, biết quản lý ham muốn của bản thân chính là bước đầu tiên của quản lý tài chính."
Bà cho rằng, người có thể kiểm soát được những cám dỗ tiêu dùng mới là người thực sự làm chủ đồng tiền của mình, thay vì để những mong muốn nhất thời dẫn dắt mọi quyết định chi tiêu.
Cha mẹ đang dạy con về tiền mỗi ngày
Một khảo sát của tổ chức giáo dục tài chính National Endowment for Financial Education (Mỹ) cho thấy phần lớn thanh thiếu niên cho rằng cha mẹ là người ảnh hưởng lớn nhất đến quan điểm tiền bạc của mình.
Điều đó có nghĩa, ngay cả khi cha mẹ chưa từng ngồi xuống dạy con cách đầu tư hay tiết kiệm, thì cách họ tiêu tiền mỗi ngày vẫn đang âm thầm tạo nên tư duy tài chính của trẻ.
Nếu cha mẹ thường xuyên mua sắm theo cảm hứng, coi việc shopping là giải trí hay chạy theo hàng hiệu, trẻ cũng dễ xem đó là điều bình thường.
Ngược lại, nếu con thường xuyên chứng kiến cha mẹ:
- So sánh giá trước khi mua.
- Chờ đến dịp giảm giá.
- Ưu tiên chất lượng thay vì thương hiệu.
- Chỉ mua những thứ thật sự cần.
thì trẻ cũng dần hình thành thói quen chi tiêu có kế hoạch.
Nói cách khác, tài chính là một môn học mà cha mẹ đang "dạy" con mỗi ngày bằng chính lối sống của mình.
Giá trị quan trọng nhất không phải là biết đầu tư
Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) nhiều năm qua đã đưa giáo dục tài chính trở thành một trong những kỹ năng quan trọng của học sinh. Tuy nhiên, nhiều chuyên gia nhấn mạnh rằng giáo dục tài chính không đồng nghĩa với việc dạy trẻ chứng khoán, bất động sản hay các sản phẩm đầu tư phức tạp.
Điều cốt lõi hơn là giúp trẻ hiểu:
- Tiền là nguồn lực có giới hạn.
- Mong muốn của con người luôn nhiều hơn khả năng chi trả.
- Biết trì hoãn sự thỏa mãn.
- Tiêu dùng có trách nhiệm.
- Chịu trách nhiệm với quyết định của bản thân.
Đó mới là nền tảng để sau này trẻ có thể quản lý tiền bạc một cách lành mạnh.
Không ít cha mẹ nghĩ rằng việc quản lý tiền có thể học khi trưởng thành. Nhưng theo các chuyên gia, giá trị sống cần được bồi đắp từ rất sớm. Giống như việc học ngoại ngữ hay xây dựng thói quen đọc sách, tư duy tài chính không thể hình thành chỉ sau vài khóa học ngắn. Trẻ cần được trải nghiệm việc có tiền, tiêu tiền, mắc sai lầm và học cách điều chỉnh.
Nếu cha mẹ luôn giữ toàn bộ tiền của con, quyết định thay mọi khoản chi tiêu, trẻ sẽ không có cơ hội học cách quản lý.
Nhiều chuyên gia khuyến khích cha mẹ nên cho con một khoản tiền tiêu vặt phù hợp với lứa tuổi và để con tự chịu trách nhiệm trong phạm vi nhất định. Có thể ban đầu trẻ sẽ mua những món đồ chưa thật sự cần thiết hoặc tiêu hết tiền quá sớm. Nhưng chính những trải nghiệm ấy sẽ giúp trẻ hiểu giá trị của việc lập kế hoạch, tiết kiệm và cân nhắc trước khi chi tiêu.
Thay vì liên tục "giải cứu", cha mẹ nên để con trải nghiệm hậu quả ở mức an toàn. Đó là bài học mà không cuốn sách nào có thể thay thế.
Theo nhiều chuyên gia giáo dục, mục tiêu cuối cùng của giáo dục tài chính không phải là tạo ra những đứa trẻ biết kiếm thật nhiều tiền. Điều quan trọng hơn là nuôi dưỡng những người trưởng thành biết làm chủ đồng tiền thay vì để đồng tiền điều khiển mình.
Một đứa trẻ biết tiết chế ham muốn, biết trân trọng giá trị lao động, biết chịu trách nhiệm với lựa chọn của bản thân sẽ có nền tảng vững chắc hơn nhiều so với việc chỉ được học các công thức đầu tư.
Bởi sau tất cả, bài học tài chính đầu tiên của một đứa trẻ không bắt đầu từ ngân hàng hay thị trường chứng khoán, mà bắt đầu từ chính căn bếp, bàn ăn và những lựa chọn rất đời thường của cha mẹ mỗi ngày.
