Niềm tự hào dang dở của Đức Quốc xã
Khi Chiến tranh Lạnh bắt đầu bao trùm châu Âu, một "bóng ma" khổng lồ từng xuất hiện trên vùng biển Baltic. Đó là Graf Zeppelin, tàu sân bay đầu tiên và cũng là duy nhất mà Đức Quốc xã từng chế tạo.
Năm 1947, sau khi được Liên Xô trục vớt từ nơi bị đánh đắm, con tàu trở thành mục tiêu trong một cuộc bắn thử nghiệm bằng ngư lôi và pháo hải quân trước khi chìm xuống đáy biển Baltic. Vị trí xác tàu sau đó trở thành bí ẩn trong gần 60 năm, cho đến khi được phát hiện tình cờ vào năm 2006.
Số phận của Graf Zeppelin được xem là biểu tượng cho tham vọng hải quân đầy tham vọng nhưng dang dở của Đức Quốc xã. Dù được kỳ vọng sẽ mở ra kỷ nguyên tàu sân bay cho Hải quân Đức (Kriegsmarine), con tàu chưa từng tham gia bất kỳ trận hải chiến nào.
Tham vọng vượt xa năng lực thực tế
Dự án Graf Zeppelin được khởi động sau khi Đức và Anh ký Hiệp ước Hải quân Anh - Đức năm 1935. Theo thỏa thuận này, Berlin được phép xây dựng hai tàu sân bay với kích thước nhỏ hơn các tàu cùng loại của Anh.
Graf Zeppelin được hạ thủy tại Kiel ngày 8/12/1938 trong một buổi lễ rầm rộ với sự tham dự của nhiều lãnh đạo cấp cao Đức Quốc xã, trong đó có Tư lệnh Không quân Hermann Göring.
Với lượng choán nước khoảng 19.250 tấn, Graf Zeppelin được thiết kế để mang khoảng 40 máy bay thuộc nhiều chủng loại khác nhau, từ tiêm kích, oanh tạc cơ bổ nhào, máy bay ném ngư lôi đến trinh sát. Không gian bên trong đủ phục vụ khoảng 1.760 thủy thủ, cùng nhiều tiện ích như tiệm bánh, thư viện, cửa hàng sửa giày và cả tiệm cắt tóc.
Tuy nhiên, khác với tàu sân bay của Mỹ hay Nhật Bản, Graf Zeppelin được thiết kế với lớp giáp dày và hỏa lực mạnh, khiến nó mang nhiều đặc điểm của một thiết giáp hạm hơn là một tàu sân bay thuần túy.
Theo các nhà sử học quân sự, đây cũng là một trong những hạn chế của dự án.
Quan trọng hơn, Đức gần như không có kinh nghiệm chế tạo cũng như vận hành tàu sân bay. Trong cả hai cuộc thế chiến, ưu tiên chiến lược của Berlin chủ yếu vẫn là lục quân, còn Kriegsmarine chưa từng xây dựng học thuyết tác chiến xoay quanh lực lượng tàu sân bay như Mỹ hay Nhật Bản.
Hitler nhiều lần thay đổi quyết định
Sau lễ hạ thủy, tiến độ hoàn thiện Graf Zeppelin liên tục bị gián đoạn.
Một phần nguyên nhân đến từ việc Không quân Đức và Hải quân Đức hoạt động tương đối độc lập. Luftwaffe liên tục thay đổi thiết kế máy bay hải quân, trong khi Kriegsmarine phải điều chỉnh kết cấu tàu để đáp ứng các yêu cầu mới.
Bên cạnh đó, Adolf Hitler nhiều lần thay đổi quan điểm về vai trò của các tàu chiến cỡ lớn. Sau khi thiết giáp hạm Bismarck bị Hải quân Hoàng gia Anh đánh chìm năm 1941, Hitler ngày càng nghi ngờ giá trị của các chiến hạm mặt nước cỡ lớn.
Dù từng ra lệnh đẩy nhanh tiến độ vào năm 1942 sau khi chứng kiến hiệu quả của tàu sân bay Nhật Bản trong trận Wake Island, chỉ chưa đầy một năm sau, ông lại yêu cầu dừng toàn bộ chương trình phát triển các tàu chiến mặt nước cỡ lớn.
Đến ngày 2/2/1943, Kriegsmarine chính thức cho Graf Zeppelin ngừng hoạt động khi công trình mới hoàn thành khoảng 80%.
Điều đáng chú ý là trong suốt thời gian tồn tại, Graf Zeppelin chưa từng tự vận hành bằng chính hệ thống động lực của mình mà chỉ được kéo bằng tàu khác mỗi khi cần di chuyển.
Kết thúc bằng những quả ngư lôi của Liên Xô
Khi Hồng quân tiến gần lãnh thổ Đức vào cuối chiến tranh, lực lượng Đức quyết định đánh chìm Graf Zeppelin sau khi phá hỏng hệ thống động lực nhằm tránh để con tàu rơi vào tay đối phương.
Tuy nhiên, sau chiến tranh, Liên Xô đã trục vớt thành công xác tàu. Một thời gian sau, các chuyên gia hải quân Liên Xô sống và nghiên cứu ngay trên con tàu, đổi tên nó thành PB-10 để đánh giá các giải pháp thiết kế.
Đến năm 1947, Graf Zeppelin được kéo ra biển Baltic và trở thành mục tiêu trong một cuộc thử nghiệm bắn đạn thật. Sau khi trúng nhiều quả ngư lôi cùng hỏa lực pháo hải quân, con tàu chìm xuống đáy biển.
Vị trí xác tàu chỉ được xác định vào tháng 7/2006 khi Công ty dầu khí Petrobaltic của Ba Lan vô tình phát hiện một xác tàu lớn bằng sonar trong quá trình khảo sát đáy biển, cách bờ biển Władysławowo khoảng 56 km.
Các thợ lặn sau đó xác nhận đây chính là Graf Zeppelin.
Nếu hoàn thành, Graf Zeppelin có thể thay đổi cục diện chiến tranh?
Theo nhiều nhà sử học, đây vẫn là câu hỏi không có lời giải chắc chắn.
Một số ý kiến cho rằng nếu Graf Zeppelin được hoàn thiện, nó có thể tăng cường đáng kể khả năng yểm trợ trên không cho các biên đội tàu chiến Đức, thậm chí hỗ trợ bảo vệ thiết giáp hạm Bismarck trước các cuộc tấn công của Hải quân Hoàng gia Anh.
Tuy nhiên, nhiều chuyên gia nhận định vấn đề của Đức không nằm ở việc thiếu một tàu sân bay.
Việc vận hành lực lượng tàu sân bay đòi hỏi cả một hệ thống gồm học thuyết tác chiến, lực lượng hộ tống, hậu cần viễn dương, đào tạo phi công hải quân và công nghiệp đóng tàu quy mô lớn - những yếu tố mà Đức chưa từng xây dựng đầy đủ trong Thế chiến II.
Theo nhà sử học Nicholas Reynolds, từng công tác tại Bảo tàng CIA, một tàu sân bay đơn lẻ khó có thể tạo ra khác biệt nếu thiếu toàn bộ hệ thống hỗ trợ phía sau.
Nhiều nhà nghiên cứu cũng cho rằng những thay đổi liên tục trong ưu tiên chiến lược của Hitler mới là nguyên nhân khiến Graf Zeppelin không bao giờ có cơ hội hoàn thành. Vì vậy, dù vẫn là một trong những dự án hải quân tham vọng nhất của Đức Quốc xã, Graf Zeppelin cuối cùng chỉ còn được nhớ đến như biểu tượng của một tham vọng vượt quá khả năng thực tế, thay vì là vũ khí có thể làm thay đổi cục diện Thế chiến II.
Quang Hưng (Theo Popular Mechanics)
