Khi nhìn vào bản đồ nước Nga, Siberia hiện lên như một gã khổng lồ chiếm hơn một nửa diện tích lãnh thổ. Vùng đất rộng 13 triệu km vuông này không chỉ là biểu tượng của cái lạnh thấu xương mà còn là một kho tàng tài nguyên khiến bất kỳ quốc gia nào cũng phải thèm khát.
Theo các ước tính địa chất, lòng đất Siberia đang cất giữ lượng khí đốt tự nhiên đủ để cả thế giới sử dụng trong 50 năm, 700 tỷ tấn than đá và đặc biệt là hồ Baikal - nơi chứa lượng nước ngọt bằng cả Ngũ Đại Hồ của Bắc Mỹ cộng lại nhân với 1,5 lần.
Cái bẫy của băng vĩnh cửu
Tuy nhiên, có một sự thật trớ trêu là dù "ngồi trên đống vàng", đóng góp kinh tế của vùng đất này lại chưa chiếm nổi 20% tổng sản lượng quốc gia (GDP) của Nga. Nguyên nhân không nằm ở việc thiếu tài nguyên, mà nằm ở hai chữ: Khai thác.
Thiên nhiên đã tạo ra một rào cản tự nhiên gần như không thể vượt qua: lớp băng vĩnh cửu. 90% diện tích Siberia bị bao phủ bởi lớp đất đá đông cứng quanh năm, sâu hàng trăm mét. Tại đây, việc khoan một mũi khoan xuống đất để tìm than khó khăn tựa như khoan vào đá hoa cương. Nhưng đó mới chỉ là sự khởi đầu của cơn ác mộng.
Thách thức thực sự nằm ở khâu vận chuyển (logistics). Vào mùa đông, nhiệt độ tụt xuống âm 50 độ C biến sắt thép trở nên giòn tan như bánh quy, lốp xe tải có thể vỡ vụn khi va chạm nhẹ, và nhiên liệu thì đông đặc. Mùa hè đến, khi lớp băng bề mặt tan chảy, những con đường đất biến thành đầm lầy khổng lồ, nuốt chửng các phương tiện vận tải. Một quãng đường 100 km từ mỏ ra đường sắt có thể ngốn mất 7 ngày vận chuyển trong mùa đông.
Việc xây dựng hạ tầng cũng là một canh bạc tốn kém. Do đặc tính giãn nở của nước, mặt đất tại Siberia liên tục trồi sụt theo mùa như đang "thở", sẵn sàng xé toạc bất kỳ đường ống dẫn dầu hay khí đốt nào được chôn bên dưới. Hệ quả là chi phí xây dựng tại đây cao gấp ba lần so với các vùng ôn đới, chưa kể khoản phí bảo trì khổng lồ hàng năm để chống lại sự phá hoại của thiên nhiên.
Vùng đất vắng bóng người
Không chỉ khắc nghiệt với máy móc, Siberia còn là thử thách cực đại đối với con người. Với dân số vỏn vẹn 30 triệu người rải rác trên diện tích rộng lớn hơn cả châu Âu, mật độ dân số tại đây chỉ đạt 1 người/km vuông - thưa thớt hơn cả sa mạc Sahara.
Những nỗ lực di dân thời Liên Xô nhằm công nghiệp hóa vùng đất này giờ đây để lại những "thành phố ma" hoang tàn. Tại Norilsk, thành phố cực Bắc, một quả dưa chuột có giá lên tới khoảng 170.000 VNĐ do phải vận chuyển bằng máy bay. Mùa đông lạnh giá, còn mùa hè lại là "địa ngục" của loài muỗi. Mật độ muỗi dày đặc đến mức một mét khối không khí có thể chứa hàng vạn con, biến giấc ngủ của cư dân thành nỗi ám ảnh kinh hoàng.
Tư duy mới: Bán cái lạnh thay vì bán than
Sự bế tắc trong việc khai thác tài nguyên truyền thống đang buộc nước Nga phải suy nghĩ lại. Than Kuzbass dù chất lượng hàng đầu thế giới nhưng chi phí khai thác và vận chuyển lại cao hơn cả giá bán quốc tế. Khí đốt giá rẻ nhưng đường ống sang châu Âu bị chặn đứng bởi địa chính trị, trong khi đường ống "Sức mạnh Siberia-2" sang Trung Quốc vẫn là câu chuyện của tương lai xa với chi phí 50 tỷ USD.
Thay vì tiếp tục cuộc chiến vô vọng để "chinh phục thiên nhiên", một tư duy kinh tế mới đang dần hình thành: Tận dụng chính sự khắc nghiệt đó. Nước Nga đang bắt đầu học cách "bán cái lạnh".
Các dự án xuất khẩu nước đóng chai từ hồ Baikal sang Trung Quốc đang mang về hàng tỷ đô la mỗi năm. Ý tưởng xây dựng các trung tâm dữ liệu (Data Center) khổng lồ dưới lòng đất băng giá để tận dụng khả năng làm mát tự nhiên, giúp tiết kiệm 40% chi phí điện năng, đang được các tập đoàn công nghệ châu Âu để mắt tới. Bên cạnh đó, du lịch Bắc Cực đang bùng nổ với mức tăng trưởng 30% trong năm nay, khi du khách sẵn sàng chi tiền để trải nghiệm sự hoang sơ tột cùng.
Siberia đang đứng trước ngã rẽ lịch sử. Liệu nước Nga sẽ tiếp tục đổ tiền vào cuộc đua năng lượng đầy rủi ro, hay sẽ chuyển mình để biến sự lạnh giá và hoang sơ thành một loại tài nguyên đặc biệt? Câu trả lời sẽ định hình lại không chỉ tương lai của vùng đất này mà còn cả bản đồ kinh tế năng lượng thế giới.
Đức Khương
