Một trong những thương vụ mua sắm quốc phòng lớn nhất lịch sử Peru đang đứng trước bờ vực phá sản sau quyết định hoãn ký kết đột ngột của Tổng thống lâm thời Jose Maria Balcazar.
Động thái này không chỉ gây ra một cơn địa chấn chính trị trong nước mà còn vấp phải sự phản ứng gay gắt chưa từng có từ phía Mỹ, đe dọa làm rạn nứt mối quan hệ đồng minh chiến lược giữa hai nước.
Buổi lễ ký kết “hụt” và phản ứng của Washington
Theo kế hoạch, vào ngày 17/4, Peru và tập đoàn Lockheed Martin (Mỹ) sẽ chính thức đặt bút ký kết hợp đồng trị giá 3,5 tỷ USD để cung cấp 24 chiếc tiêm kích F-16 Block 70 cho Không quân Peru (FAP).
Mọi công tác chuẩn bị đã hoàn tất: các giám đốc điều hành của Lockheed đã bay đến Lima, hồ sơ pháp lý đã sẵn sàng, và Đại sứ Mỹ Bernie Navarro đã có cuộc gặp trực tiếp với Tổng thống Balcazar tại Phủ Tổng thống.
Tuy nhiên, chỉ vài giờ trước khi buổi lễ kín này bắt đầu, Tổng thống Balcazar đã tuyên bố hủy bỏ và hoãn vô thời hạn việc ký kết. Ông lập luận rằng một chính phủ chuyển tiếp chỉ còn 5 tháng nhiệm kỳ không nên đưa ra quyết định ràng buộc khoản ngân sách khổng lồ 3,5 tỷ USD từ trái phiếu chính phủ cho chính quyền kế nhiệm.
Phản ứng lại, Đại sứ quán Hoa Kỳ tại Lima đã đưa ra một tuyên bố công khai đầy cứng rắn. Đại sứ Navarro khẳng định sẽ sử dụng “mọi công cụ hiện có” để chống lại những hành vi giao dịch “thiếu thiện chí” và làm tổn hại lợi ích của Mỹ. Đây được xem là ngôn từ đối đầu mạnh mẽ nhất của một nhà ngoại giao Mỹ tại Peru trong nhiều thập kỷ qua.
Bước ngoặt đàm phán: Khi Lockheed “phá giá” để chiếm ưu thế
Dự án thay thế đội bay MiG-29 và Mirage 2000 cũ kỹ của Peru đã được khởi động từ năm 2012 với ba ứng cử viên hàng đầu: F-16 Block 70 (Mỹ), Rafale F4 (Pháp) và Gripen E/F (Thụy Điển).
Ban đầu, Lockheed Martin không phải là lựa chọn hấp dẫn nhất. Với ngân sách 3,5 tỷ USD, trong khi Saab chào hàng 24 chiếc Gripen và Dassault chào hàng 14 chiếc Rafale, thì phía Mỹ chỉ đề xuất cung cấp 12 chiếc F-16. Tuy nhiên, sau sứ mệnh quốc phòng tại Washington vào tháng 5/2025 và cuộc gặp với Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ Pete Hegseth, một bước ngoặt đã xảy ra. Lockheed Martin đã thực hiện một đợt giảm giá kỷ lục, gần như chia đôi đơn giá để cung cấp đủ 24 chiếc F-16 với mức ngân sách 3,5 tỷ USD, chia làm hai đợt (2 tỷ USD cho 12 chiếc đầu năm nay và 1,5 tỷ USD cho 12 chiếc vào năm 2027).
Sự thay đổi này giúp F-16 chiếm ưu thế tuyệt đối, không chỉ vì thông số kỹ thuật vượt trội của phiên bản "Viper" (trang bị radar mảng quét điện tử chủ động AESA AN/APG-83, hệ thống tránh va chạm mặt đất Auto-GCAS và tên lửa AIM-120C-8), mà còn vì những lợi ích chiến lược đi kèm.
Cái giá của việc trì hoãn
Việc mua F-16 được giới quân sự Peru kỳ vọng sẽ thiết lập một liên minh phòng thủ ngầm định với Washington. Thực tế, Mỹ đã trao cho Peru quy chế "Đồng minh chính ngoài NATO" (MNNA) và đang triển khai dự án xây dựng căn cứ hải quân mới trị giá 1,5 tỷ USD thông qua Quân đoàn Kỹ sư Lục quân Hoa Kỳ. Các chuyên gia cảnh báo rằng nếu hợp đồng F-16 bị hủy bỏ, các cam kết này cũng có nguy cơ bị rút lại.
Ở góc độ khu vực, các quan chức quân sự Peru đang lo ngại sâu sắc về sự mất cân bằng sức mạnh. Ba nước láng giềng lớn là Brazil, Chile và Colombia đều có lực lượng không quân hiện đại hơn hẳn. Chile đã vận hành F-16 Block 50, trong khi Brazil và Colombia đều đã chọn Gripen E/F. Việc Peru sở hữu F-16V được xem là "liều thuốc" răn đe cần thiết để bảo vệ chủ quyền quốc gia.
Quyết định của ông Balcazar đã vấp phải sự phản đối từ Hiệp hội các Tướng lĩnh và Đô đốc Peru, những người cho rằng quản lý quốc gia nghĩa là phải đưa ra các quyết định an ninh quan trọng đến tận ngày cuối cùng của nhiệm kỳ.
Hiện tại, thương vụ đang rơi vào một "vùng xám" đầy rủi ro với ba kịch bản có thể xảy ra:
Ký kết trước tháng 7: Chính phủ thực hiện một quy trình đánh giá bổ sung (bao gồm cả Gripen và Rafale) để hợp thức hóa thủ tục và ký kết trước khi bầu cử kết thúc nhằm xoa dịu Washington.
Chờ đợi chính quyền mới: Điều này đẩy hợp đồng vào cuộc đua tranh cử mới. Nguy cơ lớn nhất là Lockheed sẽ điều chỉnh tăng giá hoặc kéo dài thời gian giao hàng do biến động thị trường.
Mở lại đấu thầu: Đây là kịch bản xấu nhất, chắc chắn sẽ kích hoạt các biện pháp trả đũa từ Mỹ và làm mất uy tín của Peru đối với tất cả các nhà cung cấp vũ khí quốc tế.
Dù đi theo con đường nào, mất uy tín đang là bài toán khó giải nhất đối với chính phủ Peru hiện nay.
Quốc Vinh (Theo Bloomberg, Rio Times)
