"Ác mộng giá rẻ" đối với không quân hiện đại
Trong nhiều thập niên, ưu thế trên không được xem là nền tảng sức mạnh quân sự của Mỹ. Tuy nhiên, các cuộc xung đột gần đây cho thấy ngay cả những lực lượng sở hữu công nghệ hàng đầu thế giới cũng ngày càng đối mặt nguy cơ lớn từ các hệ thống phòng không giá rẻ, đặc biệt là tên lửa tầm nhiệt.
Theo các báo cáo được nhắc tới trong bài viết, Mỹ đã mất nhiều máy bay và UAV trong chiến dịch tại Trung Đông, trong đó có cả tiêm kích F-15E Strike Eagle bị bắn hạ trên không phận Iran. Điều đáng chú ý là nhiều mối đe dọa không đến từ các hệ thống phòng không chiến lược phức tạp, mà từ các tổ hợp tên lửa tầm nhiệt cơ động, chi phí thấp nhưng rất khó đối phó.
Khác với tên lửa dẫn đường radar, tên lửa tầm nhiệt hoạt động bằng cách khóa nguồn nhiệt phát ra từ động cơ máy bay. Hệ thống dò hồng ngoại của tên lửa sẽ bám theo tín hiệu nhiệt mạnh nhất và tự động điều chỉnh đường bay để tiếp cận mục tiêu.
Những hệ thống hiện đại hiện nay đã vượt xa các mẫu MANPADS thời Chiến tranh Lạnh. Nhiều loại sử dụng cảm biến ảnh nhiệt tiên tiến, giúp phân biệt mục tiêu thật với mồi bẫy nhiệt tốt hơn nhiều trước đây.
Vì sao loại vũ khí này nguy hiểm?
Điểm nguy hiểm nhất của tên lửa tầm nhiệt nằm ở tính "thụ động". Không giống radar phải phát sóng điện từ, tên lửa tầm nhiệt gần như không phát tín hiệu cảnh báo trước. Điều này khiến phi công thường chỉ phát hiện mối đe dọa khi tên lửa đã ở rất gần.
Ngay cả máy bay tàng hình như F-35 Lightning II cũng không hoàn toàn miễn nhiễm. Công nghệ tàng hình chủ yếu giúp giảm phản xạ radar, chứ không thể xóa hoàn toàn dấu hiệu nhiệt từ động cơ phản lực.
Ngoài ra, phần lớn các tên lửa loại này đều được trang bị ngòi nổ cận đích. Điều đó có nghĩa tên lửa không cần va chạm trực tiếp để tiêu diệt mục tiêu, mà chỉ cần phát nổ đủ gần để gây hư hại nghiêm trọng bằng sóng xung kích và mảnh văng.
Các máy bay hoạt động ở độ cao thấp như trực thăng, cường kích hoặc UAV đặc biệt dễ tổn thương. Trong môi trường tác chiến hiện đại, nơi máy bay thường phải bay thấp để tránh radar hoặc hỗ trợ lực lượng mặt đất, nguy cơ bị phục kích bằng MANPADS ngày càng tăng.
Iran tận dụng tốt lợi thế
Một trong những nguyên nhân khiến Iran có thể duy trì số lượng lớn tên lửa tầm nhiệt là công nghệ này đã trở nên phổ biến từ lâu. Nhiều nền tảng có nguồn gốc Liên Xô và Nga đã được phát triển hàng chục năm trước, giúp việc sao chép và sản xuất dễ dàng hơn nhiều so với các hệ thống phòng không công nghệ cao.
Theo giới phân tích, Iran sở hữu số lượng lớn các tổ hợp phòng không và MANPADS có nguồn gốc Nga hoặc Liên Xô, đồng thời có khả năng nội địa hóa nhiều thành phần quan trọng. Do không cần các loại vi mạch tối tân hay công nghệ công nghiệp cực kỳ phức tạp, việc sản xuất trong nước khả thi hơn đáng kể.
Đặc điểm cấu trúc dạng module gồm đầu dò, động cơ và đầu đạn cũng giúp quá trình bảo trì và chế tạo trở nên đơn giản hơn. Đây là lý do những quốc gia bị cấm vận hoặc chịu hạn chế công nghệ vẫn có thể duy trì năng lực sản xuất tên lửa tầm nhiệt tương đối lớn.
Vũ khí nhỏ nhưng buộc đối phương thay đổi chiến thuật
Giá thành thấp chính là yếu tố khiến các tên lửa tầm nhiệt trở thành bài toán khó với những lực lượng sở hữu không quân hiện đại. Một tổ hợp MANPADS có giá chỉ bằng phần rất nhỏ so với một tiêm kích thế hệ mới, nhưng vẫn đủ khả năng buộc đối phương thay đổi kế hoạch tác chiến.
Các đơn vị sử dụng có thể triển khai chiến thuật phục kích từ vị trí ẩn nấp, phóng đồng loạt nhiều tên lửa để gây quá tải cho hệ thống đối phó của máy bay. Điều này khiến những nền tảng đắt đỏ như UAV vũ trang, trực thăng hay máy bay yểm trợ mặt đất phải hoạt động thận trọng hơn đáng kể.
Trong chiến tranh hiện đại, điều đó phản ánh một thực tế ngày càng rõ ràng: không phải lúc nào công nghệ đắt đỏ hơn cũng đồng nghĩa với ưu thế tuyệt đối. Những hệ thống đơn giản, cơ động và giá rẻ nếu được sử dụng đúng cách, vẫn có thể tạo ra sức ép lớn với các lực lượng quân sự hàng đầu thế giới.
Tên lửa tầm nhiệt vì thế đang trở thành ví dụ điển hình cho kiểu "vũ khí bất đối xứng", nơi chi phí thấp nhưng hiệu quả chiến thuật lại đủ lớn để ảnh hưởng trực tiếp tới cách tiến hành chiến tranh hiện đại.
Quang Hưng (Theo National Interest)
