Ở thị trấn ven biển St. Mary's thuộc tỉnh Newfoundland and Labrador (Canada), người dân từ lâu đã quen với việc đóng kín cửa sổ mỗi khi gió đổi hướng.
Thứ mùi bao trùm cả khu dân cư không đến từ một bãi rác hay nhà máy chế biến thủy sản đang hoạt động, mà từ một nhà máy sản xuất nước mắm bị bỏ hoang hơn 20 năm, nơi vẫn còn hàng trăm bồn chứa đầy nước mắm lên men.
Đến cuối tháng 7, những chuyến xe bồn đầu tiên đã bắt đầu vận chuyển lượng nước mắm này đi xử lý, đánh dấu bước ngoặt sau nhiều năm thị trấn liên tục kêu gọi chính quyền hỗ trợ.
Nhà máy đóng cửa nhưng để lại hơn 1,2 triệu lít nước mắm
Nhà máy của Atlantic Seafood Sauce Company được xây dựng năm 1990 với kỳ vọng thúc đẩy ngành chế biến thủy sản địa phương và tạo việc làm cho người dân St. Mary's.
Tuy nhiên, doanh nghiệp chỉ hoạt động khoảng một thập kỷ trước khi rơi vào khó khăn và ngừng vận hành. Sau khi chủ sở hữu rời đi, toàn bộ cơ sở bị bỏ mặc cùng 110 bồn chứa nước mắm, mỗi bồn khoảng 3.000 gallon.
Tổng lượng nước mắm còn sót lại lên tới hơn 330.000 gallon, tương đương khoảng 1,25 triệu lít.
Theo thời gian, nhà máy xuống cấp nghiêm trọng. Cửa kính bị vỡ, mái nhà bị gió cuốn bay, đến đầu năm 2026 một cơn bão còn làm sập một phần bức tường.
Trong khi đó, quá trình lên men bên trong các bồn chứa vẫn tiếp tục diễn ra. Hỗn hợp cá và muối tiếp tục phân hủy suốt nhiều năm, khiến mùi hôi ngày càng nặng và lan xa hơn.
Steve Ryan, thị trưởng tình nguyện của St. Mary's, từng làm việc tại chính nhà máy sau khi tốt nghiệp trung học vào năm 1990.
Ông cho biết rất khó mô tả mức độ của mùi hôi: "Đó là mùi cá thối kinh khủng nhất bạn từng ngửi trong đời, rồi nhân lên gấp 100."
Theo ông Ryan, cứ mỗi khi gió đổi hướng, mùi hôi lại tràn vào khu dân cư, trường học và các ngôi nhà lân cận. Trong nhiều năm, người dân gần như không thể tránh khỏi mùi này.
Điều khiến chính quyền địa phương thất vọng hơn cả là suốt nhiều năm, những kiến nghị gửi lên cấp tỉnh và liên bang đều không mang lại kết quả.
"Có lúc chúng tôi cảm thấy như không ai đứng về phía mình", ông Ryan chia sẻ.
Hơn 20 năm chờ đợi mới có kinh phí xử lý
Đầu năm 2026, chính quyền tỉnh Newfoundland and Labrador cuối cùng phê duyệt dự án xử lý khu nhà máy với kinh phí khoảng 1,74 triệu CAD.
Theo CBC, quá trình vận chuyển chính thức bắt đầu vào cuối tháng 7 và dự kiến kéo dài đến khoảng tháng 10 nếu điều kiện thời tiết thuận lợi.
Để triển khai dự án, thị trấn St. Mary's cũng phải tạm ứng gần 198.000 CAD trước khi được tỉnh hoàn trả. Theo đơn vị thi công Sharp Management, toàn bộ lượng nước mắm sẽ được hút khỏi các bồn chứa bằng xe bồn chuyên dụng.
Sau đó, chất lỏng được trộn với rêu than bùn (peat moss) để hút hết độ ẩm, tạo thành hỗn hợp đặc.
Hỗn hợp này tiếp tục được vận chuyển tới một hố chôn đã được lót màng polyethylene mật độ cao (HDPE), tương tự các bãi chôn lấp chất thải, trước khi được phủ đất.
Đơn vị thi công cho biết đây là loại "chất thải đặc biệt", đòi hỏi quy trình xử lý riêng thay vì đưa thẳng đến bãi rác thông thường.
Đối với người dân St. Mary's, việc xử lý nhà máy không chỉ giúp chấm dứt mùi hôi kéo dài hơn hai thập kỷ mà còn mở ra hy vọng phát triển du lịch và thu hút đầu tư trở lại.
Theo ông Steve Ryan, nhiều kế hoạch phát triển địa phương từng bị ảnh hưởng bởi hình ảnh gắn liền với nhà máy nước mắm bỏ hoang.
"Chúng tôi là một thị trấn rất nhỏ và đã phải tự xoay xở trong thời gian rất dài. Nhưng chúng tôi chưa bao giờ từ bỏ vì tin rằng đây là điều cần phải làm", ông nói.
Nguồn: AP News, CBC News
Minh Ngọc
