Trong số đó, cá trắm được xem là một trong những "gã khổng lồ" của hệ sinh thái nước ngọt, khiến nhiều người không khỏi kinh ngạc khi chứng kiến những cá thể nặng hàng chục, thậm chí hàng chục năm tuổi.
Theo ghi nhận, cá trắm lớn nhất từng được thống kê có chiều dài khoảng 1,5m, nặng tới 60kg và sống hơn 20 năm. Tại Việt Nam, cá trắm được chia thành hai nhóm chính là cá trắm cỏ và cá trắm đen, đều xuất hiện tự nhiên trong hệ thống sông Đà.
Cá trắm cỏ (Ctenopharyngodon idella) có thân dài hình trụ, bụng tròn, đầu vừa phải và miệng rộng. Toàn thân phủ lớp vảy lớn màu vàng lục nhạt ở hai bên hông, lưng nâu sẫm và bụng trắng xám.
Loài cá này sinh sống chủ yếu ở vùng nước ngọt sạch như sông, suối, hồ chứa. Thức ăn chính là các loại thực vật thủy sinh như cỏ, rong rêu, bên cạnh đó còn sử dụng động vật phù du, tôm tép và ấu trùng côn trùng.
Trong khi đó, cá trắm đen (Mylopharyngodon piceus) được xem là "phiên bản cao cấp" hơn bởi chế độ ăn đặc biệt. Thức ăn chủ yếu của chúng là ốc nhồi, ốc sên, trai, hến cùng các loại động vật đáy giàu dinh dưỡng. Chính khẩu phần giàu đạm tự nhiên này giúp thịt cá trắm đen săn chắc, thơm ngon và có giá trị kinh tế cao hơn nhiều so với cá trắm cỏ.
Ngư dân vùng lòng hồ Hòa Bình vẫn gọi nghề đánh bắt cá trên sông Đà là nghề "săn thủy quái". Không ít lần những con cá trắm đen nặng vài chục kilogram xuất hiện trong lưới hoặc mắc câu khiến cả vùng xôn xao.
Tháng 5/2017, một cần thủ tại xã Thung Nai, huyện Cao Phong (Hòa Bình) từng câu được con cá trắm đen nặng tới 41kg. Ngay sau đó, con cá được một nhà hàng ở Hà Nội mua với giá khoảng 45 triệu đồng để phục vụ thực khách.
Vì sao cá trắm sông Đà lại lớn bất thường?
Theo các chuyên gia thủy sản, kích thước khổng lồ của cá trắm sông Đà là kết quả của nhiều yếu tố tự nhiên thuận lợi.
Trước hết, sông Đà sở hữu diện tích mặt nước rộng lớn với hàng nghìn héc-ta lòng hồ sau khi hình thành các công trình thủy điện. Không gian sinh sống rộng giúp cá có điều kiện di chuyển, kiếm ăn và phát triển trong thời gian dài.
Nguồn thức ăn tự nhiên cũng vô cùng phong phú. Đối với cá trắm cỏ là các loại thực vật thủy sinh phát triển mạnh ven hồ. Với cá trắm đen, hệ sinh vật đáy như ốc, trai, hến rất dồi dào, tạo nên nguồn dinh dưỡng tự nhiên lý tưởng.
Bên cạnh đó, nước sông Đà có chất lượng khá tốt, giàu oxy hòa tan và ít chịu tác động ô nhiễm công nghiệp hơn nhiều dòng sông khác. Môi trường nước ổn định giúp cá giảm nguy cơ dịch bệnh và có thể sinh trưởng trong nhiều năm.
Một nguyên nhân quan trọng khác là tuổi thọ của cá trắm tương đối cao. Trong điều kiện tự nhiên thuận lợi, cá có thể sống từ 15-20 năm hoặc lâu hơn. Quãng thời gian dài này cho phép chúng tiếp tục tích lũy khối lượng và đạt kích thước mà những loài cá nuôi thông thường khó có được.
Không chỉ mang lại giá trị kinh tế, cá trắm còn giữ vai trò đặc biệt quan trọng đối với môi trường nước.
Đối với cá trắm cỏ, việc tiêu thụ một lượng lớn thực vật thủy sinh giúp kiểm soát sự phát triển quá mức của rong rêu và cỏ dại dưới nước. Nhờ đó, dòng chảy được thông thoáng hơn, hạn chế hiện tượng thiếu oxy và suy giảm chất lượng nước.
Trong khi đó, cá trắm đen là "khắc tinh" tự nhiên của các loài ốc. Chúng góp phần kiểm soát mật độ ốc trong môi trường tự nhiên, giúp duy trì sự cân bằng sinh thái và hạn chế nguy cơ bùng phát một số loài sinh vật gây hại.
Ngày nay, trước áp lực khai thác quá mức và biến đổi môi trường sống, những "thủy quái" của sông Đà ngày càng trở nên hiếm gặp hơn. Vì vậy, việc bảo vệ nguồn lợi thủy sản tự nhiên không chỉ giúp duy trì sinh kế cho ngư dân mà còn góp phần gìn giữ một trong những biểu tượng độc đáo của hệ sinh thái sông hồ Việt Nam.
Minh Khang
