Năm 2013, ban biên tập của Annals of Mathematics - một trong những tạp chí Toán học uy tín nhất thế giới nhận được một bản thảo mang tiêu đề “Bounded Gaps Between Primes” (Khoảng cách hữu hạn giữa các số nguyên tố) từ một cái tên gần như vô danh: Yitang Zhang, khi đó chỉ là giảng viên hợp đồng tại Đại học New Hampshire (Mỹ).
Bài báo giải quyết một trong những bài toán lâu đời nhất của lý thuyết số, chứng minh rằng tồn tại vô hạn cặp số nguyên tố có khoảng cách nhỏ hơn 70 triệu. Chỉ trong vòng ba tuần, tốc độ phản biện hiếm thấy khi các chuyên gia xác nhận đây là một “định lý mang tính bước ngoặt trong phân bố số nguyên tố”.
Phát hiện này ngay lập tức gây chấn động giới học thuật toàn cầu, đưa Zhang, khi ấy 55 tuổi, từ một cái tên vô danh trở thành nhân vật nổi bật của Toán học hiện đại. Công trình của ông sau đó được xem là một trong những tiến bộ quan trọng nhất của lý thuyết số trong thế kỷ 21.
“Không ai biết ông ấy là ai trước đó. Nhưng kết quả thì thực sự phi thường”, nhà Toán học Peter Sarnak từng nhận xét. Sau bước ngoặt này, Zhang liên tục nhận được lời mời thuyết trình trên toàn thế giới, giành nhiều giải thưởng lớn và trở thành nhân vật chính trong bộ phim tài liệu Counting From Infinity.
Ít ai biết rằng, phía sau khoảnh khắc “tỏa sáng chỉ sau một đêm” ấy là hàng chục năm lặng lẽ vật lộn với cuộc sống. Sinh năm 1955 tại Thượng Hải (Trunng Quốc), Zhang lớn lên trong một gia đình trí thức, cha là giáo sư kiêm kỹ sư điện, mẹ là công chức. Từ nhỏ, ông đã bộc lộ năng khiếu Toán học vượt trội, khoảng 8-9 tuổi đã tự chứng minh được định lý Pythagore, 10 tuổi có thể hiểu các khái niệm như định lý Fermat hay giả thuyết Goldbach.
Tuy nhiên, biến động lịch sử khiến việc học của ông bị gián đoạn. Sau này, Zhang thi đỗ Đại học Bắc Kinh trở thành một trong những sinh viên Toán xuất sắc nhất, rồi sang Mỹ làm tiến sĩ tại Đại học Purdue dưới sự hướng dẫn của nhà Toán học T. T. Moh. Dù bảo vệ luận án năm 1991, ông lại không thể tìm được việc làm trong giới học thuật.
Không có thư giới thiệu từ Giáo sư hướng dẫn, lại thêm tính cách trầm lặng, Zhang gần như bị bỏ quên. Ông từng chia sẻ rằng thời điểm đó, sau khi Liên Xô tan rã, làn sóng các nhà khoa học giỏi đổ về Mỹ khiến thị trường học thuật trở nên cực kỳ cạnh tranh.
Những năm sau đó là quãng thời gian khắc nghiệt nhất. của Zhang khi ông phải làm đủ nghề để sống như giao hàng, làm việc trong các cửa hàng đồ ăn nhanh, thậm chí phục vụ tại tiệm sandwich Subway – nơi ông vừa ghi sổ sách, nhận đơn, thỉnh thoảng còn trực tiếp làm bánh. Có thời điểm, ông phải ngủ nhờ nhà bạn, thậm chí ngủ trong xe vì không đủ tiền thuê nhà. Quãng thời gian này kéo dài khoảng 7 năm.
“Tôi không bỏ cuộc vì vẫn có thể nghiên cứu Toán học, điều đó có thể làm ở bất cứ đâu”, ông từng nói.
Năm 1999, ở tuổi 44, nhờ sự giúp đỡ của bạn cũ, Zhang mới có được công việc giảng dạy tạm thời tại New Hampshire. Tại đây, ông chuyển hướng sang lý thuyết số, làm việc trong điều kiện thiếu thốn, hợp đồng bấp bênh và không có hỗ trợ nghiên cứu. Phải đến năm 2005, ông mới trở thành giảng viên chính thức. Ông thường tận dụng thời gian đi xe buýt để suy nghĩ về Toán học.
Bước ngoặt đến vào ngày 3/7/2012, khi đang đi dạo gần nhà một người bạn ở Colorado. Sau nhiều năm bế tắc, Zhang bất ngờ tìm ra hướng giải cho bài toán khoảng cách giữa các số nguyên tố. Ông mất thêm 8 tháng để hoàn thiện, rồi 2 tháng tự kiểm tra lại bởi không ai xung quanh đủ chuyên môn để hiểu công trình trước khi gửi đến Annals of Mathematics.
Ngay sau khi bài báo được chấp nhận, hộp thư của ông “nổ tung” với hàng loạt email và lời mời. Dù vậy, Zhang vẫn giữ lối sống kín đáo, nói rằng điều ông mong muốn nhất chỉ là “một cuộc sống yên tĩnh, bình lặng để tiếp tục làm Toán”.
Sau thành công, ông nhận nhiều giải thưởng danh giá như Ostrowski Prize, Rolf Schock Prize, làm việc tại Viện Nghiên cứu Cao cấp Princeton, rồi gia nhập Đại học California, Santa Barbara trong gần một thập kỷ.
Đến tháng 6/2025, ở tuổi ngoài 70, Zhang trở về Trung Quốc, đảm nhận vị trí Giáo sư tại Sun Yat-sen University (Quảng Châu). Ông cho rằng xu hướng các học giả Trung Quốc trở về nước là “tín hiệu tích cực”, đồng thời thừa nhận môi trường nghiên cứu tại Mỹ những năm gần đây gặp nhiều khó khăn do cắt giảm ngân sách.
“Khi máy bay hạ cánh, có nhân viên hải quan lên chào đón tôi. Tôi thực sự cảm nhận được đất nước trân trọng mình”, sau 40 năm, tôi trở lại điểm xuất phát, tiếp tục làm việc và cống hiến cho quê hương”, ông chia sẻ, Ở tuổi ngoài 60-70, Zhang vẫn giữ thói quen đi bộ hàng giờ mỗi ngày để suy nghĩ, cẩn trọng viết từng công thức trong căn phòng nhỏ. “Tôi vẫn còn trực giác, vẫn tự tin và còn nhiều ý tưởng phía trước”, ông nói.
Hành trình của Yitang Zhang không phải câu chuyện về một thiên tài bừng sáng từ sớm mà là minh chứng hiếm hoi cho một kiểu thành công khác, âm thầm, bền bỉ và đến rất muộn. Từ một người vô danh từng làm việc vặt để sống sót, ông đã bước lên đỉnh cao học thuật bằng chính niềm tin gần như tuyệt đối vào Toán học và vào bản thân mình.
Tổng hợp
Nhật Linh
