Những ngày đầu năm 2026, một bài viết của một cựu học sinh trường chuyên bất ngờ thu hút sự chú ý lớn trên mạng xã hội, mở ra một cuộc tranh luận gay gắt về mô hình trường chuyên lớp chọn.
Người này viết: “Ngày xưa, tôi cũng rất tò mò vì sao nhiều bậc phụ huynh cố sống cố chết nhét được con mình vào học trường chuyên, lớp chọn. Cho tới khi tôi chính thức được bước vào đó, được học cùng bạn bè trong những lớp ấy, được giảng dạy bởi những giáo viên ở môi trường ấy, tôi mới hiểu.
So với lớp thường, đó là cả một thế giới khác. Chúng tôi học đến mức giáo viên cháy giáo án, được dạy cách tự chuẩn bị bài ở nhà, lên lớp chỉ tập trung vào những gì chưa hiểu. Nhiều môn học hết cả chương trình một năm chỉ trong một học kỳ. Rõ ràng, sống trong một môi trường có sự ganh đua khiến bản thân buộc phải tự thúc đẩy mình lên”.
Chia sẻ này ngay lập tức nhận được hàng nghìn lượt bình luận, bởi nó chạm đúng vào một vấn đề nhạy cảm: có nên tiếp tục duy trì trường chuyên lớp chọn, hay đây là một mô hình đã lỗi thời?
“Một thế giới khác” của học sinh trường chuyên
Rất nhiều người từng học trường chuyên vào bình luận đồng tình. Họ cho rằng môi trường ấy không chỉ khác ở kiến thức, mà khác từ cách học, nhịp học và tư duy học.
Nhiều người nhấn mạnh rằng thứ họ nhận được từ trường chuyên không chỉ là điểm số hay giải thưởng, mà là mindset. Sống giữa những bạn bè giỏi, chăm chỉ, có mục tiêu rõ ràng, bản thân họ buộc phải nỗ lực, dù không ai ép. Có người thừa nhận ba năm học chuyên là giai đoạn kết quả học tập “lẹt đẹt” nhất vì bạn bè quá giỏi, nhưng cũng chính giai đoạn ấy giúp họ hiểu mình nhỏ bé đến đâu, từ đó hình thành động lực tiến xa hơn.
Một số ý kiến khác cho rằng giá trị lớn của trường chuyên nằm ở môi trường xã hội. Phần lớn phụ huynh trong các lớp này đều coi trọng việc học, cách nuôi dạy con có nhiều điểm tương đồng, tạo ra một không gian khá “lành”. Nhiều người cho biết họ chọn trường chuyên cho con không chỉ vì kiến thức mà còn vì muốn con được học trong môi trường an toàn, ít tệ nạn, ít bạo lực học đường, và có bạn bè có chí hướng.
"Có ba tầng rất rõ: Thứ nhất là gia đình tuyển lọc trước. Để một đứa trẻ thi được vào trường chuyên, phía sau nó gần như luôn là một gia đình coi trọng việc học, kỷ luật, lễ nghĩa, và đầu tư nghiêm túc. Tỉ lệ cha mẹ vô trách nhiệm, buông thả, bạo lực… trong nhóm này thấp hơn rất nhiều so với mặt bằng chung. Thứ hai là bạn bè tạo áp lực hành vi. Người ta không phục vì bạn lì, mà phục vì bạn giỏi, có học, có tư duy. Chuẩn mực xã hội trong lớp chuyên là: học hành, cố gắng, lịch sự. Nên ai muốn tồn tại trong nhóm cũng phải điều chỉnh mình theo hướng đó.
Thứ ba là nhà trường và giáo viên có quyền lực mềm rất lớn. Ở trường chuyên, giáo viên có uy tín học thuật cao. Học sinh nể thầy cô không chỉ vì sợ kỷ luật mà vì thật sự phục. Mà khi bạn phục ai, bạn khó cư xử vô lễ trước mặt họ", một người nhận định.
Với xuất phát điểm tốt hơn, các em học chuyên cũng có cơ hội đi du học, vào các trường đại học top đầu, con đường sự nghiệp thuận lợi hơn. Điều này dẫn đến mức sống cao hơn, vật chất đủ đầy thì giải trí cũng phong phú, nơi ở được đầu tư. Về tính độc lập thì các em cũng có tố chất ngay từ nhỏ.
Tuy nhiên, cũng có không ít ý kiến phản đối quan điểm trên. Một số người cho rằng mô hình trường chuyên lớp chọn là sản phẩm của những nền giáo dục chưa phát triển đồng đều. Ở những quốc gia có nền giáo dục tiên tiến, học sinh được phát triển toàn diện về nghệ thuật, thể thao, kỹ năng xã hội chứ không bị dồn vào một nhóm nhỏ chỉ tập trung vào học thuật.
Theo họ, việc gom những học sinh giỏi vào một chỗ có thể tạo ra sự xuất sắc về kiến thức, nhưng cũng dễ tạo ra áp lực tâm lý, sự tự cao, thậm chí hạn chế khả năng hòa nhập xã hội. Có người từng học chuyên chia sẻ rằng trong lớp họ, không ít bạn rất giỏi nhưng EQ thấp, quen ở vị thế “trên cao”, đến khi đi làm lại gặp khó trong việc hợp tác và xây dựng mối quan hệ.
Bên cạnh đó, không phải ai học chuyên cũng thành công và cũng không phải ai học trường thường thì không làm nên chuyện. Nhiều người đi làm sau này nhận ra những bạn thành công nhất đôi khi không phải người học giỏi nhất mà là người có kỹ năng giao tiếp, hiểu người khác và thích nghi tốt với môi trường.
Môi trường quan trọng nhưng không phải là tất cả
Cuộc tranh luận quanh bài viết của cựu học sinh chuyên cho thấy một điều: trường chuyên lớp chọn không phải thiên đường cho tất cả nhưng cũng không đơn giản là một mô hình cần xóa bỏ.
Với những đứa trẻ phù hợp, đây có thể là môi trường tạo ra cú hích lớn về tư duy, kỷ luật và động lực. Nhưng với những đứa trẻ khác, một môi trường học tập vừa sức, nơi các em được phát triển toàn diện, có khi lại là lựa chọn tốt hơn.
Ngay cả những người ủng hộ trường chuyên cũng thừa nhận: môi trường này chỉ phù hợp với những đứa trẻ có năng lực và tâm lý vững. Nếu ép con vào vì danh tiếng hay kỳ vọng của cha mẹ, trong khi con không theo nổi, áp lực học tập có thể trở thành gánh nặng lớn.
Bên cạnh đó, cũng cần nhìn nhận một cách công bằng rằng những mặt trái như áp lực tâm lý, sự tự cao hay hạn chế về khả năng hòa nhập xã hội chỉ là số ít, nơi nào cũng có và không thể chỉ đổ cho mô hình trường chuyên. Rất nhiều yếu tố trong số đó đến từ cách giáo dục trong gia đình, phụ thuộc rất lớn vào cách cha mẹ đồng hành, định hướng và dạy con nhìn nhận bản thân.
Cuối cùng, câu hỏi không phải là “trường chuyên tốt hay xấu”, mà là: đứa trẻ của bạn có phù hợp với môi trường ấy hay không. Và đó có lẽ mới là điều quan trọng nhất.
Hiểu Đan
