Lật lại từng trang thơ, cuốn nhạc, hoa sữa chưa bao giờ thôi ngọt ngào. Nguyễn Du, Quang Trung trong nhạc Hoàng Hiệp hay Phú Quang là nơi những đêm thu “ngọt ngào đầu phố”, là “thơm từng cơn gió”, là chút hương nồng nàn dịu dàng đọng lại trong căn phòng nhỏ đêm cuối thu.
Những giai điệu ấy như một lời hứa hẹn ngọt ngào của mùa thu Tràng An, dễ dàng khiến bất kỳ ai chưa từng trải nghiệm phải mộng mơ về một buổi tối se lạnh, nắm tay người thương bước đi dưới vòm lá xanh đậm.
Khi mùa thu gõ cửa, sự lãng mạn ấy lập tức va phải thực tế phố thị. Mấy ai sống dưới gốc cây mới hiểu, cảm giác đi qua con phố hoa sữa bùng nổ mùa hoa nó thử thách khứu giác đến nhường nào. Người đi đường thì nhấn ga phóng qua với “tốc độ bàn thờ”, tay bịt bịt xịt xịt khẩu trang hai lớp; người sống trong nhà thì cuống quýt đóng chặt cửa kính, hoặc bức xúc hơn thì mang vòi ra… xịt.
Sự “nồng nàn” trong thơ ca ngoài đời thực đôi khi lại là một pha va chạm thị giác và khứu giác đầy tính thử thách.
Thế mới thấy, mối quan hệ giữa người Hà Nội và hoa sữa thực chất là một “vũ điệu yêu - ghét” đầy phức tạp. Chúng ta không hề ghét hoa sữa, cũng chẳng hề muốn phủ nhận nét thơ của nó trong ký ức phố cổ. Vấn đề chưa bao giờ nằm ở bản thân bông hoa nhỏ li ti ấy, mà nằm ở một thứ triết lý vô cùng đời sống: khoảng cách.
“Love - hate relationship”
Hoa sữa thực ra giống như một chai nước hoa xa xỉ nhưng trót rơi vào tay một kẻ thích… xịt quá tay.
Ở khoảng cách lý tưởng - nghĩa là cách xa chừng vài trăm mét, khi hương thơm bị cơn gió heo may làm cho loãng đi, thoắt ẩn thoắt hiện nơi góc phố Nguyễn Du hay Quang Trung - hoa sữa đắt giá vô cùng. Cái mùi hương thoang thoảng, lướt nhẹ qua mũi rồi biến mất ấy mới chính là thứ khiến người ta nôn nao, muốn dừng xe lại, ngửa cổ hít hà một hơi thật sâu để tìm kiếm. Đó là lúc hoa sữa giữ trọn cái cốt cách lãng mạn mà các nhạc sĩ từng ngợi ca.
Nhưng bi kịch bắt đầu khi “khoảng cách lý tưởng” ấy bị kéo sập. Với những ai lỡ sống ngay dưới gốc cây, hoặc ở những khu vực hoa sữa được trồng quá dày, mùa hoa nở lại trở thành thử thách không nhỏ cho khứu giác. Khi hàng chục cây cùng lúc bung nở, thứ hương thơm vốn dịu nhẹ khi thoang thoảng theo gió nay trở nên đậm đặc và nồng gắt.
Cảm giác hít phải mùi hương quá đặc trong thời gian dài dễ khiến người ta bị chóng mặt, nhức mũi và khó chịu. Mùi hoa theo gió luồn qua khe cửa, khiến những đêm thu se lạnh đáng lẽ rất dễ chịu với một hương hoa đặc trưng, lại thành những đêm ngột ngạt, trằn trọc khó ngủ và bực dọc vì cái mùi nồng nàn nhất quyết không buông tha.
Nghĩ kỹ thì hoa sữa giống hệt mấy kiểu người trong đời sống: chỉ nên làm "bạn xã giao", tuyệt đối đừng dọn về ở chung!
Có những người quen xã giao cực kỳ thú vị. Thỉnh thoảng gặp nhau làm ly cà phê, buông vài câu chuyện phiếm thì thấy dễ thương, đầy nghệ thuật và nôn nao muốn gặp lại. Nhưng thử dọn về chung một căn hộ, hít thở chung một bầu không khí kín 24/7 xem, sự "dễ thương" ban đầu sẽ nhanh chóng biến thành thử thách cho lòng kiên nhẫn.
Hoa sữa cũng thế thôi. Cứ đứng xa xa ngoài góc phố, thoang thoảng theo gió thì ai cũng thương cũng nhớ. Nhưng hễ bắt nó đứng ngay trước cửa ban công, ngày đêm tỏa hương thẳng vào phòng ngủ khép kín, thì tình nghĩa có đậm sâu đến mấy cũng đến lúc... cạn lời.
Nói đi thì cũng phải nói lại, xét cho cùng thì cây hoa sữa cũng vô tội. Nó đâu có tự nộp đơn xin được trồng trước cửa nhà ai. Câu chuyện trồng cây phố phường ngày trước thực ra xuất phát từ một mong muốn rất tự nhiên và tốt đẹp: thấy loài cây này sức sống bền bỉ, lớn nhanh, rợp bóng mát quanh năm lại mang hương thơm thơ mộng đi vào thi ca, nên ai cũng muốn đưa về phố để phủ xanh không gian sống.
Chỉ là qua thời gian, khi tán cây ngày một lớn và mùa hoa bùng nổ, người ta mới nhận ra đặc tính tự nhiên của hoa sữa vốn hợp với những khoảng không rộng lớn hơn là những con phố hẹp sát nhà dân. Một loài cây sinh ra để làm nét nhấn nhá tinh tế cho mùa thu, vô tình lại trở nên quá tải khi đặt ở không gian hẹp. Thế nên cái sự "nghiệt ngã" hôm nay thực chất chỉ là một khoảng lặng để chúng ta nhìn lại và điều chỉnh, sao cho cây vẫn xanh mà người vẫn được ngon giấc đêm thu.
Nếu như…
Đặt trường hợp nếu một ngày “bản án trục xuất” dành cho hoa sữa được thi hành triệt để: những kế hoạch cắt tỉa khẩn cấp, giảm mật độ, rồi di dời dần hàng chục ngàn cây ra các công viên hay vạt rừng ngoại thành được thực hiện sạch sẽ. Phố phường không còn một bóng dáng chùm hoa trắng li ti nào sát ban công nhà dân nữa.
Ban đầu, có lẽ ai cũng sẽ thở phào ăn mừng. Cư dân chung cư vui vẻ mở tung cửa sổ đón gió heo may, người đi đường thong dong chạy xe qua ngã tư mà không cần nín thở hay vội vã nhấn ga phóng thật nhanh. Thành phố sẽ trở nên thật dễ thở vào những ngày gió heo may.
Nhưng khi cái hân hoan ban đầu qua đi, liệu Hà Nội có thấy thiếu?
Mùa thu Hà Nội vốn được định hình bằng một “bộ ngôn ngữ cảm xúc” rất riêng. Ở đó có thị giác với vạt lá sấu vàng rực trên hè phố, nắng mật ong trong trẻo; có vị giác với gói cốm Vòng dẻo thơm bọc lá sen hay bát nước dầm sấu chua ngọt. Nhưng thứ neo giữ ký ức sâu sắc và mãnh liệt nhất trong tiềm thức con người lại chính là khứu giác.
Mùi hương là giác quan duy nhất có đường truyền trực tiếp đến vùng não quản lý cảm xúc và ký ức. Dù ta có ca thán, có "ấm ức" với cái mùi nồng gắt mỗi độ thu về, thì cũng không thể phủ nhận rằng thiếu đi nó, mùa thu Hà Nội dường như bị khuyết mất một tầng cảm xúc - thứ cảm xúc của sự chờ đợi, của những đêm muộn lang thang dưới vòm lá xanh đậm đón gió lạnh.
Không còn hoa sữa, Hà Nội sẽ dịu dàng hơn, nhưng bớt đi một chút “drama” đặc trưng. Mùa thu khi ấy giống như một cuốn tiểu thuyết kinh điển nhưng bị cắt đi mất một chương đầy tranh cãi - nơi người ta vừa muốn đọc vừa muốn gấp lại, nhưng thiếu nó thì câu chuyện bỗng thiếu vắng điểm nhấn.
Thế nên, việc thành phố chọn cách can thiệp kỹ thuật như cắt tỉa chùm hoa trước mắt để giảm bớt nồng độ, rồi tính chuyện tỉa bớt, di dời dần về lâu dài thay vì chặt hạ đồng loạt thực ra là một ứng xử rất văn minh. Đó là cách chúng ta trả hoa sữa về đúng vị trí vốn có: không còn phải cố gồng mình hiện diện sát từng mái nhà, mà thong dong đứng vừa đủ xa ở góc công viên, ven hồ hay những khoảng không mở tràn ngập gió.
Hoa sữa vẫn sẽ ở đó, như một người bạn cũ lắm tài nhiều tật - ở quá gần thì gắt gỏng cằn nhằn, nhưng đi xa lại thấy nợ nhau một khoảng trống ký ức. Để mỗi độ thu về, người Hà Nội lại có cớ để thong dong hít hà thứ hương thơm thoang thoảng theo gió, vừa đủ nhớ, vừa đủ thương, và quan trọng nhất... là vẫn vừa đủ để hít thở nhẹ nhàng.
Cái đẹp của mùa thu Hà Nội nằm ở sự thong dong, ở cái cớ để người ta chậm lại một nhịp giữa dòng xe hối hả. Hãy trả hoa sữa về đúng vị trí của một nét chấm phá tinh tế, để mỗi độ thu về, nó lại là thứ hương thơm "thoang thoảng đầu phố đêm đêm" lướt qua chóp mũi. Để người Hà Nội khi đi qua những con phố ấy vẫn cảm thấy vừa đủ nhớ, vừa đủ thương, và quan trọng nhất... là vẫn vừa đủ không gian nhẹ nhàng để hít thở!
Diệp Nguyễn
