Nhiều nghiên cứu theo dõi trẻ em của Đại học Bắc Kinh (Trung Quốc), Viện Y tế Quốc gia Mỹ (NIH) và Viện Tâm lý học thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Trung Quốc trong những năm gần đây đều dành sự quan tâm đặc biệt tới... bữa ăn.
Trong giai đoạn từ 0-6 tuổi, não bộ của trẻ phát triển với tốc độ rất nhanh, hàng tỷ kết nối thần kinh được hình thành. Mỗi bữa ăn kéo dài khoảng 20-30 phút thực chất là khoảng thời gian trẻ đồng thời rèn luyện khả năng phối hợp tay - mắt - não, kiểm soát cảm xúc, sự tập trung và tính tự chủ.
Cách trẻ ăn lại phản ánh năng lực phát triển của chính bộ não.
1. Tự ăn giúp kích hoạt vùng não điều khiển sự tập trung và ra quyết định
Nhìn bề ngoài, việc tự xúc cơm chỉ đơn giản là đưa thức ăn từ bát lên miệng. Nhưng thực tế, đó là cả một quá trình phối hợp rất phức tạp. Đôi mắt phải ước lượng khoảng cách, não bộ phát tín hiệu, các cơ ở vai, cổ tay và ngón tay phối hợp nhịp nhàng để điều khiển chiếc thìa. Mỗi lần làm rơi thức ăn rồi tự điều chỉnh, các kết nối thần kinh lại được kích hoạt thêm.
Theo nhóm nghiên cứu của Đại học Bắc Kinh về sức khỏe cộng đồng, những trẻ có khả năng tự ăn và duy trì trạng thái ăn uống ổn định thường có mức độ tập trung cũng như khả năng thích nghi với việc học sau khi vào tiểu học cao hơn đáng kể so với nhóm thường xuyên được người lớn đút ăn.
Trong khi đó, các nghiên cứu chụp cộng hưởng từ não của NIH (Mỹ) cũng ghi nhận trẻ tự ăn có mức hoạt động cao hơn ở những vùng não phụ trách sự tập trung, ra quyết định và phối hợp vận động.
Ngược lại, nếu từ 1-3 tuổi trẻ gần như được người lớn làm thay hoàn toàn, khi vào tiểu học dễ gặp khó khăn trong việc cầm bút, viết chữ hoặc thực hiện các hoạt động thủ công. Điều này không phải vì trẻ kém thông minh mà do giai đoạn rèn luyện kỹ năng tay đã bị bỏ lỡ.
Vì vậy, nhiều hướng dẫn nuôi dạy trẻ hiện nay đều khuyến nghị: sau khoảng 18 tháng tuổi, nếu trẻ có thể tự ăn thì nên tạo điều kiện để trẻ tự thực hiện, dù ban đầu có thể làm rơi vãi nhiều.
2. Bàn ăn là nơi đầu tiên rèn luyện khả năng tập trung
Một bữa ăn cũng giống như bài kiểm tra đầu tiên về sự chú ý của trẻ. Có những em có thể ngồi yên khoảng 20 phút để ăn hết phần ăn của mình mà không chạy nhảy hay nghịch đồ vật. Nhưng cũng có trẻ vừa ăn vừa xem tivi, cầm đồ chơi hoặc liên tục rời khỏi bàn.
Theo một nghiên cứu về hành vi trẻ nhỏ của Viện Tâm lý học Trung Quốc, thời gian trẻ duy trì sự tập trung trong bữa ăn có liên quan tới khả năng tập trung khi học trên lớp sau này. Những trẻ chỉ ngồi được vài phút rồi mất tập trung thường gặp nhiều khó khăn hơn khi phải ngồi học liên tục 35-40 phút ở trường.
Các chuyên gia khuyến nghị cha mẹ nên duy trì vị trí ngồi cố định, giờ ăn cố định, mỗi bữa kéo dài khoảng 20-30 phút; đồng thời tắt tivi, cất đồ chơi và hạn chế việc vừa ăn vừa giải trí để hình thành phản xạ "đến giờ là tập trung ăn".
3. Mức độ kén ăn cũng phản ánh khả năng thích nghi của não bộ
Nhiều cha mẹ cho rằng trẻ kén ăn đơn giản chỉ vì "khó tính". Tuy nhiên, dưới góc nhìn phát triển thần kinh, những trẻ cực kỳ kén ăn, luôn từ chối thực phẩm mới thường có ngưỡng phản ứng với các kích thích mới cao hơn bình thường.
Không chỉ làm mất cân đối dinh dưỡng, việc thiếu rau xanh, thịt, ngũ cốc còn khiến trẻ có nguy cơ thiếu protein, vitamin nhóm B, kẽm và nhiều dưỡng chất quan trọng đối với sự phát triển của não bộ.
Một nghiên cứu công bố năm 2023 trên European Journal of Epidemiology theo dõi trẻ em Hà Lan cho thấy những trẻ có chế độ ăn nhiều thực phẩm chế biến sẵn và đồ ngọt từ khi một tuổi có thể tích chất trắng trong não nhỏ hơn khi lên 10 tuổi.
Trong khi đó, nhóm trẻ ăn nhiều ngũ cốc nguyên hạt, sữa, rau củ và trái cây lại có thể tích chất xám lớn hơn, đặc biệt ở vùng vỏ não trước trán lưng bên - khu vực liên quan đến lập kế hoạch, kiểm soát hành vi và học tập. Vì vậy, mức độ sẵn sàng thử món mới không chỉ phản ánh thói quen ăn uống mà còn phần nào thể hiện khả năng thích nghi của hệ thần kinh.
4. Biết dừng khi no là dấu hiệu của khả năng tự kiểm soát
Một số trẻ có thể tự nói "con no rồi" và chủ động dừng ăn. Đây là biểu hiện cho thấy vùng vỏ não trước trán - nơi chịu trách nhiệm về khả năng tự kiểm soát và điều chỉnh hành vi - đang hoạt động tốt. Các nghiên cứu về hành vi trẻ em cho thấy trẻ có khả năng kiểm soát việc ăn uống từ nhỏ thường dễ hình thành tính kỷ luật và khả năng trì hoãn ham muốn hơn khi lớn lên.
Vì vậy, thay vì liên tục ép trẻ ăn thêm, cha mẹ nên để con học cách cảm nhận tín hiệu đói và no của cơ thể.
5. Trẻ thích quan sát, đặt câu hỏi trong bữa ăn thường duy trì sự tò mò tốt hơn
Bàn ăn không chỉ là nơi nạp năng lượng mà còn là môi trường học tập tự nhiên. Một chiếc lá rau, màu sắc của cà rốt hay lý do thịt đổi màu sau khi nấu đều có thể trở thành chủ đề để trẻ quan sát và đặt câu hỏi.
Theo các chuyên gia về tâm lý phát triển, từ 0-6 tuổi, điều tạo nên khác biệt giữa trẻ không nằm ở số lượng bài thơ thuộc lòng mà ở việc trẻ giữ được bao nhiêu sự tò mò với thế giới. Cha mẹ không cần trả lời ngay mọi câu hỏi, nhưng việc lắng nghe và cùng con tìm lời giải sẽ giúp duy trì khả năng khám phá của trẻ.
6. Cách trẻ phản ứng với món ăn phản ánh khả năng điều chỉnh cảm xúc
Nếu gặp món không thích, có trẻ sẽ bình tĩnh nói rằng mình không hợp khẩu vị. Nhưng cũng có trẻ lập tức khóc lóc, la hét hoặc từ chối ăn hoàn toàn.
Theo tâm lý học trẻ em, khả năng điều chỉnh cảm xúc trong bữa ăn có liên quan đến sự phát triển cân bằng của hệ thần kinh. Một môi trường ăn uống thoải mái, không quát mắng, không dùng bữa ăn làm hình thức thưởng phạt sẽ giúp trẻ học cách kiểm soát cảm xúc tốt hơn.
Những biểu hiện như tự ăn, ngồi tập trung, không quá kén ăn, biết dừng khi no, thích đặt câu hỏi và giữ được cảm xúc ổn định trong bữa ăn có thể xem là những tín hiệu sớm phản ánh quá trình phát triển của não bộ. Dù không quyết định hoàn toàn trí thông minh, chúng lại là nền tảng quan trọng cho việc học tập và phát triển của trẻ trong tương lai.
