Các nhà sản xuất robot hình người tại Trung Quốc đang tạo ra phần lớn doanh thu nhờ việc bán máy móc cho các trung tâm đào tạo do chính quyền chống lưng. Các trung tâm này sau đó lại thu thập và bán ngược dữ liệu huấn luyện cho chính các hãng robot. Thực trạng dấy lên những nghi ngại về nhu cầu thực sự trong một ngành công nghiệp mà Bắc Kinh đang dốc sức thúc đẩy.
Mô hình phổ biến này gợi nhớ đến chiến thuật "tài chính tuần hoàn" (circular financing) cho các trung tâm dữ liệu AI của Nvidia. Giới đầu tư bắt đầu đặt câu hỏi: Liệu các đợt mua sắm do chính quyền thúc đẩy có thể tạo ra nhu cầu thương mại thực sự?
"Ngành robot hình người đang tiến sát đỉnh điểm của chu kỳ thổi phồng", một nhà đầu tư cấp cao tại một quỹ đầu tư mạo hiểm ở Bắc Kinh đề nghị giấu tên cho biết. "Chúng tôi đang tìm kiếm cơ hội thoái vốn, bán lại một phần cổ phần cho các nhà đầu tư khác để chốt lời."
Nhằm thực hiện kế hoạch phát triển ngành công nghiệp robot hình người của Bắc Kinh, chính quyền các địa phương vốn được khuyến khích xây dựng những trung tâm đào tạo quy mô lớn. Tại đây, con người dạy robot thực hiện các thao tác vật lý thông qua quá trình điều khiển từ xa.
Chính sách này đã thúc đẩy sự bùng nổ của các startup robot. Gần 370 công ty đã được thành lập trong hai năm qua. Hơn 50 trong số đó đã hoặc đang chuẩn bị lên sàn chứng khoán. Đáng chú ý nhất, cổ phiếu của Unitree đã tăng hơn 600% ngay sau khi niêm yết trên sàn giao dịch công nghệ Star Market của Thượng Hải vào ngày hôm nay, đưa định giá của công ty lên mốc 50 tỷ USD.
Các trung tâm đào tạo, thường do chính quyền địa phương và các nhà sản xuất robot đồng tài trợ, sẽ mua máy móc, tạo dữ liệu huấn luyện và bán lại dữ liệu đó cho chính các hãng sản xuất nhằm cải tiến công nghệ.
"Mô hình này đang lan rộng nhanh chóng vì nó giúp giảm chi phí xây dựng cơ sở hạ tầng, mua sắm thiết bị và tổ chức các đội ngũ điều khiển từ xa," ông Poe Zhao, nhà phân tích công nghệ độc lập kiêm sáng lập viên Hello China Tech nhận định. "Nhưng nó cũng làm mờ đi ranh giới giữa nhu cầu độc lập trên thị trường và nhu cầu được tạo ra trong một hệ sinh thái sống dựa vào chính sách."
Trả lời phỏng vấn FT, nhân viên tại một trung tâm đào tạo tiết lộ rằng chỉ một phần nhỏ dữ liệu được bán cho các nhà sản xuất ngoài ngành robot, đơn cử như các hãng xe hơi để ứng dụng vào dây chuyền lắp ráp.
"Mô hình này không thể kéo dài," một nhà đầu tư khác khẳng định. "Nếu họ thất bại trong việc chứng minh robot có thể được triển khai ở quy mô lớn trên các mặt sàn nhà máy, giới đầu tư sẽ bắt đầu định giá lại toàn bộ ngành này trong năm tới."
Theo công ty tư vấn Interact Analysis, tính đến tháng 6, hơn 90 trung tâm đào tạo đã được thành lập hoặc đang trong quá trình xây dựng trên khắp Trung Quốc. Các trung tâm hàng đầu cho biết họ tạo ra hơn 10 triệu điểm dữ liệu mỗi năm.
Mức giá dữ liệu rất đa dạng. Một người bán chia sẻ với FT rằng dữ liệu huấn luyện cho một điệu nhảy kéo dài 5 phút của robot có thể tốn tới 1 triệu Nhân dân tệ (khoảng 148.000 USD).
Việc mở rộng các trung tâm đào tạo đang tái định hình các dự báo của ngành. Morgan Stanley đã nâng ước tính lượng giao hàng robot hình người của Trung Quốc trong năm 2026 lên 50.000 đơn vị (so với mức 28.000 đơn vị đưa ra hồi tháng 6), dẫn chứng bằng sức mua mạnh hơn dự kiến từ chính quyền địa phương và các người dùng thương mại.
Những người ủng hộ mô hình này tranh luận rằng nó sẽ giúp xây dựng ngành công nghiệp và chuỗi cung ứng robot của đất nước. Họ dẫn chứng bài học từ xe điện và tấm pin mặt trời - những lĩnh vực mà Trung Quốc hiện đang thống trị sau khi các đơn hàng mua sắm của chính phủ tạo ra lực cầu ban đầu.
Đối với chính quyền địa phương, mô hình này giúp thu hút vốn đầu tư, nhân tài và chuỗi cung ứng đến các khu vực đang bị sụt giảm nguồn thu từ bán đất. Một số trung tâm đào tạo còn thuê sinh viên đại học huấn luyện viên robot và tổ chức các tour tham quan trả phí cho trẻ em, thanh thiếu niên trong các kỳ nghỉ hè.
Đối với các nhà sản xuất robot và đơn vị cung ứng, các trung tâm đào tạo chính là nguồn sống tạo ra doanh thu giữa lúc nhu cầu thương mại hóa còn hạn chế. Công ty Leju Robot có trụ sở tại Thâm Quyến cho biết các trung tâm đào tạo chiếm tới 45% doanh số bán dòng robot hình người chủ lực Kuavo của họ trong năm ngoái, trở thành nguồn thu lớn nhất.
UBTech hiện đã nhận được 140 triệu Nhân dân tệ (21 triệu USD) đơn hàng từ các trung tâm đào tạo do chính quyền hỗ trợ trong năm ngoái. Dù vẫn đang chịu lỗ, công ty cho biết việc bàn giao robot chiếm 41% trong tổng doanh thu 2 tỷ Nhân dân tệ năm ngoái và kỳ vọng các đơn hàng từ chính phủ sẽ tiếp tục là động lực tăng trưởng cho năm nay
Trong khi đó, gần 3/4 doanh thu robot hình người của Unitree trong 9 tháng đầu năm 2025 đến từ khách hàng trong lĩnh vực giáo dục và nghiên cứu, bao gồm các trường đại học. Các nhà phân tích cho biết tỷ lệ giao hàng đến các trung tâm thu thập dữ liệu của công ty này vẫn ở mức tương đối nhỏ.
Giới phân tích cho rằng mối quan hệ khăng khít giữa chính quyền địa phương và các hãng sản xuất robot khiến việc phân biệt giữa nhu cầu tiêu dùng thực sự và đơn hàng chạy theo chính sách trở nên rất khó khăn.
"Những công ty như chúng tôi cần doanh thu, không nhất thiết phải là lợi nhuận," một kỹ sư thuật toán tại một công ty phần mềm robot ở Bắc Kinh cho biết. "Các trung tâm đào tạo robot có thể báo cáo với cấp trên rằng họ đã mua thiết bị và robot, đã xây cơ sở thu thập dữ liệu và đã bán được dữ liệu. Cả hai bên đều đạt được thứ mình cần, và cả hai đều có thành tích để trưng ra."
Một câu hỏi ngỏ khác là liệu dữ liệu tạo ra có tương xứng với chi phí đầu tư hay không. Marco Wang, nhà phân tích của Interact Analysis tại Thượng Hải, nhận định dữ liệu từ các trung tâm đào tạo sẽ không thể hữu ích 100% vì robot không được vận hành trong môi trường thực tế.
"Ứng dụng ngoài đời thực, dây chuyền sản xuất thực tế hay kho hàng thực tế luôn luôn khác biệt so với kịch bản mô phỏng của bạn," Wang nhấn mạnh.
Các nhà phân tích tại Goldman Sachs cho rằng sự khan hiếm dữ liệu chất lượng cao từ môi trường thực tế vẫn là rào cản lớn nhất đối với việc ứng dụng robot rộng rãi. Một quản lý cấp cao tại trung tâm đào tạo ở miền Bắc Trung Quốc cho biết dữ liệu của mỗi hãng robot chỉ có thể phục vụ riêng cho công ty đó, làm dấy lên quan ngại về tính tương thích. Bà nói thêm rằng tính trung bình, trong một ca huấn luyện kéo dài 8 tiếng, chỉ có khoảng 2 đến 3 tiếng dữ liệu là thực sự sử dụng được.
Theo: Financial Times
Vũ Anh
