Bối cảnh hậu Liên Xô
Sau khi Liên Xô tan rã, Bộ Quốc phòng Nga phải tạm dừng hầu hết các chương trình phát triển tiêm kích và tiêm kích đánh chặn mới do khủng hoảng ngân sách. Hai thập kỷ tiếp theo, năng lực tác chiến của lực lượng hàng không chủ yếu giữ nguyên. Một số chương trình khiêm tốn hơn, nhằm nâng cấp các loại tiêm kích hiện hữu, chỉ được sản xuất phục vụ xuất khẩu, vì việc sản xuất phụ thuộc gần như hoàn toàn vào đơn hàng nước ngoài. Trong giai đoạn này, các biến thể mạnh nhất như Su-30MKK/MK2 và Su-30MKI được tùy chỉnh theo đơn đặt hàng từ Ấn Độ và Trung Quốc, trong khi Nga hầu như không triển khai các loại này trong Quân đội.
Vai trò của Trung Quốc trong việc phát triển Su-30MK2
Nhà máy hàng không Komsomolsk-on-Amur (KnAAZ) từ năm 1999 chuyển từ sản xuất Su-27 sang Su-30MKK, sau đó, sau khi hoàn thành 3 trung đoàn, tiếp tục sản xuất Su-30MK2 theo yêu cầu của Hải quân Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc (PLAN). Lý do chính là giữ cho nhà máy tiếp tục hoạt động và tránh đứt gãy chuỗi sản xuất.
Su-30MK2 được tùy biến để đáp ứng yêu cầu hải quân Trung Quốc, khác với biến thể Su-30MKI cho Không quân Ấn Độ. Tuy nhiên, với sự phát triển nhanh chóng của ngành công nghiệp tiêm kích nội địa Trung Quốc, đặc biệt là J-11B, nên PLAN chỉ đặt 24 chiếc Su-30MK2. Sau đó, KnAAZ tiếp thị sang các khách hàng khác như Venezuela, Uganda và Indonesia. Tuy nhiên, khi các đơn hàng nhỏ này được hoàn tất, nhà máy lại thiếu đơn hàng để duy trì sản xuất ổn định.
Su-30M2 - loại hiếm nhất của Nga
Để duy trì năng lực sản xuất và đáp ứng nhu cầu huấn luyện, Bộ Quốc phòng Nga đặt mua biến thể Su-30M2, phát triển từ Su-30MK2. Năm 2009, Nga đặt 4 chiếc, nhà máy hoàn tất thử nghiệm bay năm 2010. Kinh nghiệm thất bại của lực lượng tiêm kích Nga trong chiến tranh Nga-Georgia 2008 cũng là lý do thúc đẩy đơn đặt hàng này. Su-30M2 được thiết kế chủ yếu làm huấn luyện cho các thế hệ tiêm kích "4+" và tiêm kích thế hệ 5 sắp được biên chế, hơn là dùng trực tiếp trên tiền tuyến.
Chỉ 20 chiếc Su-30M2 từng được sản xuất, khiến nó trở thành biến thể hiếm nhất của dòng Su-30 và ít được triển khai trong lực lượng hàng không Nga. Tuy số lượng hạn chế, Su-30M2 đóng vai trò quan trọng trong đào tạo phi công cho Su-35S, tiêm kích một chỗ ngồi hàng đầu hiện nay.
Tính năng kỹ thuật và vai trò chiến lược
Su-30M2 là biến thể đa năng, hai chỗ ngồi, được trang bị radar đa chức năng, hệ thống điện tử hàng không hiện đại, khả năng mang tên lửa không đối không tầm ngắn, trung và dài, cũng như tên lửa không đối đất và bom dẫn đường. Vận tốc tối đa đạt Mach 2, tầm hoạt động hơn 3.000 km, với khả năng cất/hạ cánh trên đường băng ngắn. Hệ thống điện tử tiên tiến giúp phi công huấn luyện dễ dàng làm quen với các hệ thống trên Su-35S, từ radar AESA đến khả năng điều khiển tên lửa siêu vượt âm trong tương lai. Nhờ đó, Su-30M2 trở thành nền tảng huấn luyện lý tưởng cho các phi công chuẩn bị vận hành các tiêm kích hiện đại trong lực lượng hàng không chiến lược Nga.
Mặc dù Nga có ít Su-30M2, nhưng việc sản xuất biến thể này giúp duy trì năng lực công nghiệp quốc phòng trong bối cảnh thiếu ngân sách và lệnh trừng phạt phương Tây. Sự hỗ trợ gián tiếp từ Trung Quốc bằng các đơn hàng và hợp đồng xuất khẩu cho phép KnAAZ duy trì trình độ kỹ thuật và năng lực sản xuất, bảo đảm sự liên tục cho các dự án tiêm kích thế hệ tiếp theo như Su-35S và tiềm năng Su-57.
Việc giữ được đội bay huấn luyện hiệu quả cũng giúp Nga duy trì khả năng chuyển đổi nhanh sang các tiêm kích thế hệ mới trong trường hợp căng thẳng với NATO hoặc các xung đột khu vực. Su-30M2, dù hiếm, nhưng chính là mắt xích quan trọng trong chiến lược "đa tầng" của lực lượng hàng không Nga: vừa duy trì lực lượng huấn luyện, vừa bảo đảm năng lực tác chiến khi cần thiết.
Sau khi hoàn tất sản xuất Su-30M2, KnAAZ hoàn toàn chuyển sang Su-35S. Su-30M2 tiếp tục phục vụ vai trò huấn luyện, đặc biệt trong việc chuẩn bị phi công vận hành các hệ thống tiên tiến, từ radar, hệ thống tác chiến điện tử đến điều khiển vũ khí chính xác. Bản thân sự tồn tại của Su-30M2 cho thấy một cách tiếp cận chiến lược: sản xuất ít nhưng chất lượng cao, tận dụng các đơn đặt hàng quốc tế để duy trì năng lực công nghiệp, đồng thời chuẩn bị cho thế hệ tiêm kích hiện đại tiếp theo.
Quang Hưng (Theo Military Watch)
