Từ ngày 1 tháng 7 năm 2026, hai công ty Nhật Bản là Kanto Denka Kogyo và Central Glass sẽ vĩnh viễn dừng sản xuất tungsten hexafluoride, loại khí công nghiệp đóng vai trò không thể thiếu trong sản xuất chip nhớ và chip trí tuệ nhân tạo thế hệ tiên tiến.
Cả hai hãng đã gửi thông báo chính thức đến các khách hàng lớn nhất, bao gồm Samsung, SK Hynix và TSMC. Với quyết định này, thế giới mất đi 25% công suất sản xuất tungsten hexafluoride toàn cầu, tương đương khoảng 2.200 tấn mỗi năm, trong khi không có nguồn cung thay thế nào có sẵn.
Nguyên nhân trực tiếp bắt nguồn từ một quyết định hành chính của Trung Quốc. Từ đầu năm 2026, Bắc Kinh thắt chặt kiểm soát xuất khẩu bột tungsten (hay còn gọi là Vonfram/Wolfram) tinh khiết cao, nguyên liệu chiếm 60-70% chi phí sản xuất tungsten hexafluoride. Lượng hàng từ Trung Quốc về Nhật Bản nhanh chóng giảm xuống gần bằng không, trong khi giá bột tungsten tăng 325% so với cùng kỳ năm trước.
Kanto Denka và Central Glass cố cầm cự bằng tồn kho trong suốt 5 tháng, nhưng cuối cùng không tìm được nguồn cung thay thế và buộc phải đưa ra quyết định dừng dây chuyền vĩnh viễn.
Để hiểu tại sao sự kiện này có thể kéo theo một cuộc khủng hoảng, cần biết tungsten hexafluoride là gì và tại sao nó không thể thay thế dễ dàng. Trong ngành bán dẫn, chất khí này được ví là "máu của chip" vì vai trò then chốt trong quy trình lắng đọng hơi hóa học, nơi nó được dùng để tạo màng tungsten siêu mỏng lấp đầy các khe hở ở cấp độ nano bên trong chip.
Không có màng tungsten đó, các lớp transistor trong chip NAND 3D hơn 200 lớp, chip tiến trình dưới 7nm và bộ nhớ băng thông cao HBM không thể kết nối với nhau. Hiện tại, chưa có vật liệu nào có thể thay thế tungsten hexafluoride trong các ứng dụng này ở quy mô thương mại.
Tác động lan ra ngay lập tức. Hàn Quốc, quốc gia phụ thuộc đến 80% nguồn cung tungsten hexafluoride từ Nhật Bản, đang gấp rút kiểm định nhà cung cấp thay thế, trong đó có công ty Peric Special Gases của Trung Quốc.
Quy trình kiểm định thông thường mất 18 tháng, nhưng với áp lực hiện tại, các nhà sản xuất chip đang buộc phải rút ngắn đáng kể thời gian đó và chấp nhận rủi ro đi kèm. Giá tungsten hexafluoride dự kiến tăng 70-90% trong thời gian tới, còn khoảng trống cung ứng cho nửa cuối năm 2026 được ước tính lên đến 2.000 tấn. Trong khi đó, cổ phiếu của các nhà sản xuất tungsten Trung Quốc tăng vọt ngay sau khi tin tức được công bố.
Điều này không chỉ cho thấy sự phức tạp mà còn sự tập trung một cách cực đoan trong chuỗi cung ứng toàn cầu hóa của ngành công nghệ bán dẫn: một tấm màng mỏng, một loại hóa chất đặc thù, một loại khí hóa lỏng … nào đó bị chặn nguồn cung là tác động lan rộng ra toàn cầu.
Về dài hạn, cuộc khủng hoảng này đang thúc đẩy quá trình mà giới phân tích gọi là "phi Trung Quốc hóa" chuỗi cung ứng tungsten toàn cầu. Mỹ đã yêu cầu các nhà thầu quốc phòng chuyển sang nguồn tungsten phi Trung Quốc từ năm 2027. Các tập đoàn Nhật Bản như Mitsubishi Materials và Sumitomo Electric đang đầu tư hàng chục tỷ yen xây dựng cơ sở tái chế tungsten. Mỏ tungsten Sangdong ở Hàn Quốc dự kiến đi vào hoạt động năm 2026.
Một hướng thoát khác đang được các nhà sản xuất chip lớn nhất thế giới âm thầm triển khai là thay thế hoàn toàn tungsten bằng molybdenum trong thế hệ chip nhớ tiếp theo. Samsung đã dùng molybdenum trong một số dòng NAND hiện tại và dự kiến tối ưu hóa quy trình sản xuất với các sản phẩm NAND 400 lớp đầu tiên trong năm nay.
SK Hynix đang chuẩn bị đưa vào sản xuất đại trà dòng NAND 375 lớp vào cuối năm 2026, nhưng các thế hệ tiếp theo từ 480 lớp trở lên sẽ phải dùng molybdenum thay vì tungsten vì tungsten không thể duy trì điện trở ổn định khi đường dẫn điện ngày càng thu hẹp xuống cấp độ nano. Nhu cầu molybdenum toàn cầu từ ngành bán dẫn dự kiến tăng từ mức hiện tại lên 25 tấn vào năm 2027, 40 tấn năm 2028, 60 tấn năm 2029 và 80 tấn vào năm 2030.
Tuy nhiên đây vẫn là câu chuyện của tương lai, không phải của hiện tại. Dòng NAND đang sản xuất đại trà trong năm nay vẫn phụ thuộc hoàn toàn vào tungsten, và molybdenum cũng không phải vật liệu phân tán đều trên toàn cầu, nguy cơ tập trung nguồn cung ở một số ít quốc gia vẫn tiềm ẩn.
Trong khoảng trống nhiều năm trước khi các giải pháp thay thế trưởng thành, chi phí địa chính trị sẽ dần trở thành chi phí cố định trong cơ cấu giá của mỗi con chip cao cấp, và cuối cùng người mua điện thoại, laptop hay xe hơi chính là người trả hóa đơn cho cuộc chiến nguyên liệu này.
Nguyễn Hải
