Hãng tin Reuters (Anh) ngày 22/5 trích dẫn dữ liệu hải quan Trung Quốc đưa tin rằng, kể từ tháng 12 năm ngoái, Trung Quốc về cơ bản đã ngừng xuất khẩu các nguyên tố đất hiếm nặng như dysprosium, terbium và yttrium oxide sang Nhật Bản. Việc xuất khẩu gallium - một kim loại quan trọng cần thiết cho sản xuất chip - cũng gần như đã ngừng hoàn toàn, chỉ còn một lượng rất nhỏ yttrium oxide vẫn được vận chuyển không thường xuyên.
Số liệu do Tổng cục Hải quan Trung Quốc công bố ngày 20/5 cho thấy tổng lượng xuất khẩu nam châm đất hiếm của Trung Quốc trong tháng 4 đạt 5.126,3 tấn, giảm nhẹ 2,1% so với tháng trước, nhưng tăng đáng kể 94,8% so với cùng kỳ năm ngoái. Riêng về xuất khẩu sang Nhật Bản đã phục hồi nhẹ 2,5% trong tháng 4 so với một tháng trước đó, nhưng điều này chỉ bù đắp một phần cho sự sụt giảm 17,3% trong tháng 3.
Nhật Bản là một trong những nhà sản xuất nam châm đất hiếm lớn nhất thế giới, nhưng lại phụ thuộc rất nhiều vào Trung Quốc về các nguyên liệu thô quan trọng, đặc biệt là các nguyên tố đất hiếm nặng cần thiết cho nam châm hiệu suất cao. Các nguyên tố như dysprosium và terbium được sử dụng rộng rãi trong xe năng lượng mới, hàng không vũ trụ, quốc phòng và chất bán dẫn... và có giá trị chiến lược rất lớn.
Một khách hàng phương Tây giấu tên tiết lộ rằng Shin-Etsu - một nhà sản xuất nam châm lớn của Nhật Bản - đã tạm ngừng nhận đơn đặt hàng mới cho nam châm chứa dysprosium. Công ty này từ chối bình luận.
Kể từ khi Thủ tướng Nhật Bản Sanae Takaichi phát biểu trước quốc hội nước này vào tháng 11 năm ngoái, nói rằng một cuộc tấn công của Bắc Kinh vào đảo Đài Loan (Trung Quốc) - nơi chỉ cách đảo tiền tiêu Yonaguni ở phía nam Nhật Bản khoảng 100 km - sẽ được coi là "tình huống đe dọa sống còn của đất nước" và Tokyo có thể kích hoạt phản ứng quân sự, quan hệ Trung - Nhật đã nhanh chóng nguội lạnh. Trung Quốc đã nhiều lần kêu gọi Nhật Bản đính chính lập trường, nhưng Nhật Bản cho biết lập trường của mình về Đài Loan "không thay đổi" và Tokyo sẽ tiếp tục thúc đẩy giữ vững hòa bình và ổn định ở eo biển Đài Loan.
Ngày 6/1/2026, Bộ Thương mại Trung Quốc tuyên bố siết chặt kiểm soát xuất khẩu các sản phẩm quân sự và dân dụng lưỡng dụng sang Nhật Bản. Một số nguồn tin thương mại khác cũng tiết lộ rằng Trung Quốc đã tăng cường kiểm duyệt xuất khẩu đất hiếm và các kim loại quý hiếm khác sang Nhật Bản. Về thông tin chuỗi cung ứng, ví dụ như các công ty tiêu thụ và sản phẩm, Trung Quốc yêu cầu các doanh nghiệp phải cung cấp tài liệu chi tiết hơn trước đây.
Theo Reuters, Bộ trưởng Kinh tế, Thương mại và Công nghiệp Nhật Bản Ryosuke Akazawa hiện đang ở Trung Quốc tham dự Hội nghị Bộ trưởng Thương mại APEC. Ông là quan chức cấp cao nhất của Nhật Bản đến thăm Trung Quốc kể từ khi căng thẳng bắt đầu. Trong một cuộc phỏng vấn với giới truyền thông trước khi hội nghị khai mạc vào ngày 23/5, ông khẳng định mục tiêu của Nhật Bản là đạt được sự thịnh vượng cho tất cả các quốc gia thông qua thương mại dựa trên "tự do" và "pháp quyền", không bị chi phối bởi các biện pháp kiểm soát xuất khẩu "không phù hợp".
Một quan chức thuộc Bộ Kinh tế, Thương mại và Công nghiệp Nhật Bản tiết lộ rằng chính phủ nước này đang thực hiện các biện pháp, chẳng hạn như sử dụng dự trữ chiến lược nếu cần thiết, để giảm bớt tình trạng thiếu hụt nguồn cung, nhưng không tiết lộ chi tiết cụ thể. Quan chức này cũng thừa nhận rằng họ đã nhận thấy những lo ngại trên thị trường về giá cả tăng cao và nguồn cung khan hiếm.
Một nhà sản xuất thiết bị chip của Nhật Bản đã nói với tờ Nikkei Business Weekly hồi tháng 4 rằng họ hoàn toàn không thể nhập khẩu nam châm đất hiếm từ Trung Quốc kể từ tháng 11 năm ngoái, gọi tác động này là "chưa từng có".
Tờ Nikkei xTech cũng đưa tin hồi tháng trước rằng Aisin Industries - một tập đoàn sản xuất phụ tùng ô tô khổng lồ của Nhật Bản - thừa nhận rằng sản lượng của họ đã bị ảnh hưởng bởi các biện pháp kiểm soát xuất khẩu của Trung Quốc.
Nhật Bản nỗ lực nhưng không dễ bỏ qua Trung Quốc
Hãng Reuters chỉ ra rằng kịch bản này tương tự như năm 2010. Vào tháng 9/2010, sau vụ va chạm giữa một tàu cá Trung Quốc và một tàu tuần tra của Lực lượng Bảo vệ bờ biển Nhật Bản ở Biển Hoa Đông, Trung Quốc đã giảm hạn ngạch xuất khẩu đất hiếm sang Nhật Bản từ 50.000 tấn xuống còn 30.000 tấn. Vào thời điểm đó, các giám đốc điều hành của các công ty Nhật Bản liên quan đã xuất hiện trên truyền hình, cảnh báo rằng nguồn nguyên liệu thô quan trọng của họ sắp cạn kiệt. Một phân tích của tờ New York Times hồi năm ngoái chỉ ra rằng mặc dù lệnh cấm vận đó chỉ kéo dài 7 tuần, nhưng nó đã làm thay đổi chuỗi cung ứng toàn cầu của các kim loại đất hiếm.
Hơn một thập kỷ kể từ đó, Nhật Bản đã nỗ lực giảm sự phụ thuộc vào các nguyên tố đất hiếm của Trung Quốc. David Merriman - giám đốc nghiên cứu tại tổ chức Project Blue - chỉ ra rằng sau khi Trung Quốc hạn chế xuất khẩu đất hiếm, các công ty Nhật Bản đã thiết lập hệ thống dự trữ, nỗ lực giảm thiểu sử dụng các nguyên tố đất hiếm nặng trong nam châm và tìm kiếm giải pháp thay thế.
Trong những năm gần đây, Nhật Bản tiếp tục hỗ trợ các chuỗi cung ứng thay thế, đầu tư vào công ty đất hiếm Lynas Rare Earths của Úc và thúc đẩy các dự án đất hiếm tại Úc, Pháp và các địa điểm khác. Năm ngoái, Lynas đã trở thành công ty đầu tiên ngoài Trung Quốc đạt được thành tựu phân tách và sản xuất terbium và dysprosium ở quy mô thương mại.
Nhưng thực tế nhanh chóng chứng minh rằng việc bỏ qua Trung Quốc không hề dễ dàng. Reuters lưu ý rằng Lynas chỉ sản xuất được 8 tấn dysprosium và terbium trong quý I năm nay. Trong khi đó, vào năm 2024, Trung Quốc xuất khẩu trung bình 14 tấn khoáng sản loại này sang Nhật Bản mỗi tháng.
Duy Nguyễn
Theo Reuters
