Suốt nhiều thế kỷ qua, văn hóa đại chúng đã đóng đinh một khuôn mẫu bất biến cho vị hổ tướng nhà Thục Hán: một gã đồ tể thô lỗ, mặt đen râu xồm, tính khí nóng nảy như lửa và hễ ra trận là chỉ biết cậy sức trâu. Hình tượng cuồng bạo này, phần lớn được nhào nặn từ bàn tay đại tài của La Quán Trung trong tác phẩm văn học Tam quốc diễn nghĩa, đã vô tình che mờ đi một sự thật lịch sử hoàn toàn khác biệt.
Nếu bóc tách những lớp sương mù của dã sử để trở về với những ghi chép trong Tam Quốc Chí cũng như trong các nghiên cứu của những sử gia Trung Quốc sau này, chúng ta sẽ ngỡ ngàng nhận ra: Trương Phi thực tế là một danh tướng có học thức, sở hữu nhãn quan chiến thuật sắc bén và một tâm hồn nghệ sĩ ẩn sau vẻ ngoài oai dũng.
Giai thoại "hữu dũng vô mưu" và nhãn quan chiến thuật thượng thừa của Trương Phi
Trong thế giới văn học, Trương Phi thường xuất hiện như một "mũi giáo" chỉ biết lao về phía trước theo lệnh của Lưu Bị hay Gia Cát Lượng. Thế nhưng, lịch sử quân sự thời Tam Quốc lại ghi nhận ông như một trong những nhà quân sự có khả năng độc lập tác chiến và vận dụng mưu lược hàng đầu.
Minh chứng đắt giá nhất chính là trận đánh tại Ba Tây khi đối đầu với danh tướng lão luyện Trương Cáp của nhà Ngụy. Trương Cáp không phải tay vừa, nhưng khi đụng độ Trương Phi, gã thế lực quân sự Ngụy này hoàn toàn bị bóp nghẹt. Không dùng sức mạnh thô bạo, Trương Phi đã thấu thị địa hình hiểm trở của vùng Thục đạo, giả vờ cầm cự rồi bí mật dẫn một cánh quân tinh nhuệ theo đường tắt đánh úp vào tử huyệt của đối phương. Trận đại bại ấy khiến Trương Cáp – người vốn khiến triều đình nhà Thục sau này phải kiêng dè – đã phải bỏ cả ngựa, dắt theo vài chục tàn binh lội bộ tháo chạy qua đường núi.
Ngay cả cái cách Trương Phi thu phục Nghiêm Nhan ở đất Ba Thục cũng cho thấy một cái đầu lạnh đầy mưu mẹo. Ông biết mình đang ở thế phải hành quân gấp rút, nếu đánh công kiên sẽ hao binh tổn tướng. Trương Phi liền bày kế nghi binh, giả vờ đi đường mòn để dụ Nghiêm Nhan ra khỏi thành phục kích, rồi từ đó "gậy ông đập lưng ông" bắt sống tướng già. Đó không phải là hành vi của một kẻ nóng nảy, mà là tư duy của một bậc thống soái biết người biết ta.
Bút lực ngàn cân đằng sau đôi bàn tay cầm trượng bát xà
Sự tương phản lớn nhất giữa dã sử và đời thực của Trương Phi nằm ở khía cạnh học thức. Người ta thường nghĩ ông chỉ biết viết tên mình bằng những nét vẽ nghệch ngoạc của kẻ làm nghề mổ lợn. Nhưng các nhà khảo cổ và sử học thế hệ sau đã tìm thấy những mảnh ghép hoàn toàn ngược lại.
Theo các sử liệu như Lịch đại danh họa ký hay ghi chép tại quê hương ông, Trương Phi vốn xuất thân từ một gia đình hào phú có nền tảng giáo dục tốt, chứ không hề nghèo khổ. Bản thân ông là một người cực kỳ say mê thư pháp và hội họa. Thậm chí, tài vẽ tranh mỹ nhân và viết chữ của vị tướng họ Trương được đánh giá là vô cùng điêu luyện, mang đậm nét nho nhã của giới văn nhân đương thời.
Hiện nay, tại vách núi thuộc vùng Cừ Huyện (Sử xuyên), người ta vẫn lưu giữ thác bản của văn bia "Trương Phi công đức bia" (hay còn gọi là Lăng Nha Hồng bia). Nét chữ trên bia được các nhà phê bình thư pháp đời sau tán dương là "rồng bay phượng múa", nét mác nét phẩy có lực như đao kiếm nhưng cấu trúc lại vô cùng thanh nhã. Một kẻ không có chiều sâu văn hóa và học thức, tuyệt đối không thể để lại những di sản nghệ thuật khiến hậu thế trầm trồ như vậy.
Tử huyệt từ sự phân biệt đối xử: Tôn sùng học giả, coi nhẹ tiểu nhân
Sử gia Trần Thọ trong Tam quốc chí từng để lại một nhận xét rất đắt giá, vừa là lời khen, vừa là lời cảnh tỉnh cho bi kịch cuộc đời vị danh tướng này: "Trương Phi yêu kính người quân tử, nhưng không dung thứ kẻ tiểu nhân".
Chính nét tính cách này đã gián tiếp xác nhận Trương Phi là người thuộc tầng lớp có học giả hoặc có xu hướng hướng thượng về mặt tri thức. Ông cực kỳ kính trọng những bậc sĩ phu, trí giả. Khi Gia Cát Lượng mới đến, dù dã sử mô tả Trương Phi hậm hực, nhưng chính sử cho thấy ông luôn giữ lễ nghĩa triều đình. Khi đối mặt với một Nghiêm Nhan trung kiên, Trương Phi lập tức cởi trói, bước xuống đài cúi đầu tạ lỗi và mời ngồi ghế trên vì ông trọng cái khí tiết của một người có học.
Nhưng bi kịch thay, sự tôn sùng tri thức ấy lại biến thành sự cực đoan đối với những kẻ lao động chân tay hoặc binh lính dưới quyền. Ông coi thường những kẻ không có chí hướng, sẵn sàng dùng roi vọt trừng phạt nghiêm khắc cấp dưới vì những lỗi nhỏ. Sự phân hóa rạch ròi này cuối cùng đã đẩy ông vào bi kịch bị chính thuộc hạ sát hại trước ngày xuất quân phạt Ngô.
Trả lại sự công bằng cho một chân dung lịch sử về Trương Phi
Việc La Quán Trung "bình dân hóa" Trương Phi trong văn học không hẳn là xấu, bởi nó giúp nhân vật này trở nên gần gũi, tạo được sự kịch tính và mang lại tiếng cười cho người đọc qua các thế hệ. Tuy nhiên, dưới lăng kính báo chí và khoa học lịch sử hiện đại, chúng ta cần phải công bằng hơn với ông.
Trương Phi không phải là một bức tượng một màu đại diện cho sự thô lỗ. Ông là một thực thể sống động của thời đại Tam Quốc: vừa có cái uy dũng vô song để bình định thiên hạ, vừa có cái mưu lược của một tướng soái, và lại vừa có cái lãng mạn, tài hoa của một nghệ sĩ thư pháp. Việc nhận thức đầy đủ hai mặt đối lập – sự cuồng bạo trên chiến trường và sự thanh nhã trong học thức – mới chính là cách chúng ta thấu hiểu trọn vẹn về cuộc đời và bi kịch của một trong những nhân vật vĩ đại nhất lịch sử Trung Hoa cổ đại.
Nam Minh
