Vừa qua, vụ bê bối vì dùng chất cấm của Miu Lê (Lê Ánh Nhật, nữ chính Đại Tiệc Trăng Máu 8) đã tô đậm thêm cho thực tế của showbiz Việt: đời tư nghệ sĩ không còn là chuyện cá nhân. Trong ngành công nghiệp điện ảnh, một ngôi sao có thể trở thành "bảo chứng phòng vé" và quyết định sức hút truyền thông của cả dự án nhưng mọi scandal đều có khả năng kéo theo hệ lụy dây chuyền. Khi những nghệ sĩ tên tuổi vướng vào những bê bối pháp lý nghiêm trọng, họ không chỉ tự hủy hoại sự nghiệp của chính mình mà còn vô tình đẩy hàng trăm con người trong ekip sản xuất vào cảnh "chết oan" ngay trên ngưỡng cửa thành công.
Hai trường hợp rõ ràng nhất chính là Chốt Đơn và Đại Tiệc Trăng Máu 8 - những bộ phim đã và đang phải gánh hậu quả nặng nề vì scandal của diễn viên chính.
Khi những dự án bạc tỷ trở thành nạn nhân của scandal pháp lý
Thời điểm ra mắt của Chốt Đơn do Thùy Tiên (Nguyễn Thúc Thùy Tiên) đóng chính trùng với giai đoạn nàng hậu vướng lùm xùm pháp lý liên quan đến vụ việc thực phẩm chức năng giả (kẹo Kera) vào tháng 5/2023. Bấy giờ, Tòa án Nhân dân quận Gò Vấp đã thụ lý vụ kiện và đưa ra những phán quyết không có lợi cho hình ảnh của Thùy Tiên.
Sau khi Thùy Tiên bị bắt và khởi tố, ê-kip phim phải ứng dụng AI thay thế hình ảnh và giọng nói của người đẹp. Đây là trường hợp "vô tiền khoáng hậu" của điện ảnh Việt khi một diễn viên chính bị xóa sổ hoàn toàn bằng công nghệ kỹ thuật số ngay trước thềm ra rạp. Việc ứng dụng AI là một canh bạc đắt đỏ. Dù chi phí xử lý không được tiết lộ cụ thể nhưng nhà sản xuất thừa nhận nó "không hề rẻ" và tiêu tốn hơn 200 ngày làm việc liên tục để "vá" lại bộ phim.
Đó là chưa kể vụ việc của Thùy Tiên tạo ra một làn sóng tẩy chay từ phía khán giả. Kết quả là một thất bại tài chính cay đắng khi phim chỉ thu về vỏn vẹn khoảng 5,1 tỷ đồng doanh thu, lỗ nặng so với quy mô đầu tư ban đầu. Nhà sản xuất và đạo diễn phim đã phải nhiều lần lên tiếng trong nghẹn ngào, chia sẻ về nỗi đau khi thấy tâm huyết của hàng trăm con người bị "đóng băng" vì những ồn ào cá nhân của diễn viên chính.
Nếu Chốt Đơn chịu ảnh hưởng trực diện khi chuẩn bị khởi chiếu thì với Đại Tiệc Trăng Máu 8 sau 3 tuần ra rạp, thông tin chấn động về việc nữ chính Miu Lê bị tạm giữ vì liên quan đến ma túy như một gáo nước lạnh dội thẳng vào niềm hy vọng của cả ê-kíp.
Phim có khởi đầu không quá bứt phá nhưng ổn định, với doanh thu tính đến ngày 12/05 là hơn 35 tỷ đồng. Vụ việc của Miu Lê khiến bài toán hòa vốn của bộ phim vốn đã khó nay gần như bằng không, chưa kể những hệ lụy truyền thông và phản ứng dư luận kéo theo còn ảnh hưởng trực tiếp đến giá trị thương mại, khả năng phát hành cũng như vòng đời khai thác của tác phẩm.
Trao đổi sâu hơn về trường hợp tương tự Đại Tiệc Trăng Máu 8 xoay quanh câu hỏi liệu bộ phim có nguy cơ bị rút khỏi rạp hoặc ngừng quảng bá khi diễn viên vướng bê bối hay không, đồng thời nhà sản xuất cần được bảo vệ thế nào trong những tình huống tương tự, luật sư Hoàng Hà (Đoàn Luật sư TP.HCM) đã đưa ra nhiều quan điểm đáng chú ý.
Theo luật sư, về số phận bộ phim, Luật Điện ảnh 2022 không quy định phim bị rút khỏi rạp chỉ vì một diễn viên ngoài đời có nghi án ma túy. Việc dừng phổ biến phim theo Điều 30 Luật Điện ảnh 2022 đặt ra khi có căn cứ luật định, như vì lý do quốc phòng, an ninh, thiên tai, dịch bệnh, tình trạng khẩn cấp hoặc phim có vi phạm điều cấm tại Điều 9 Luật Điện ảnh. Cơ quan quản lý xem xét chính nội dung phim và hoạt động phổ biến phim có vi phạm hay không, chứ không phải cứ diễn viên vướng bê bối đời tư là phim đương nhiên bị cấm chiếu.
"Theo tôi, nhà sản xuất trước hết cần bình tĩnh và xử lý theo nguyên tắc không kết tội thay cơ quan chức năng nhưng cũng không xem nhẹ rủi ro xã hội. Nếu diễn viên mới đang trong giai đoạn làm việc với công an hoặc bị xác minh thì nhà sản xuất không nên ra thông điệp quy kết, cũng không nên tiếp tục quảng bá như chưa có gì xảy ra", luật sư Hoàng Hà chia sẻ.
Luật sư cũng cho biết việc nên làm ngay là rà soát toàn bộ chiến dịch truyền thông. Những nội dung đang dùng hình ảnh cá nhân của diễn viên đó để tạo hiệu ứng, họp báo, giao lưu, phỏng vấn, livestream hoặc quảng cáo thương mại nên được tạm dừng hoặc điều chỉnh. Nếu phim vẫn đủ điều kiện phổ biến theo Luật Điện ảnh 2022, nhà sản xuất có thể tiếp tục kế hoạch phát hành, nhưng cần tách bộ phim khỏi việc tôn vinh cá nhân đang vướng nghi án.
Còn về thông điệp công khai, nên phát một thông báo ngắn, trung tính ví dụ như nhà sản xuất đã nắm thông tin, đang theo dõi kết quả xác minh của cơ quan có thẩm quyền, tôn trọng nguyên tắc suy đoán vô tội và đồng thời không dung túng bất kỳ hành vi nào liên quan đến ma túy. Thông báo không nên dùng lời lẽ cảm tính, không bênh vực tuyệt đối và cũng không bỏ mặc diễn viên khi chưa có kết luận.
Về pháp lý nội bộ, luật sư nói thêm rằng cần rà soát hợp đồng với diễn viên, điều khoản đạo đức nghề nghiệp, điều khoản vi phạm hình ảnh, điều khoản bất khả kháng, quyền thay đổi kế hoạch truyền thông, quyền cắt giảm hoạt động quảng bá và trách nhiệm bồi thường nếu hành vi cá nhân gây thiệt hại cho dự án. Nếu hợp đồng có điều khoản về hình ảnh thì có thể kích hoạt theo mức độ sự việc. Nếu không có, nhà sản xuất vẫn nên xử lý bằng thỏa thuận bổ sung hoặc biên bản làm việc để tránh tranh chấp.
Trước tính chất nghiêm trọng từ vụ việc của Miu Lê, phía Cục Điện ảnh đã có những phản hồi mang tính định hướng rõ rệt cho toàn ngành. Đại diện Cục Điện ảnh cho biết nếu hành vi vi phạm pháp luật của nghệ sĩ là nghiêm trọng và gây ảnh hưởng xấu đến lối sống xã hội, Cục có quyền xem xét thu hồi giấy phép hoặc yêu cầu đơn vị phát hành dừng chiếu phim để đảm bảo tính giáo dục và văn hóa. Cục cũng nhấn mạnh việc nghệ sĩ phải có trách nhiệm giữ gìn hình ảnh cá nhân. Trường hợp của Miu Lê sẽ là tiền lệ để các cơ quan quản lý siết chặt hơn quy trình hậu kiểm. Bên cạnh đó, Cục ủng hộ việc các nhà sản xuất có những biện pháp xử lý mạnh tay (như cắt cảnh hoặc sử dụng kỹ thuật thay thế) để làm sạch môi trường nghệ thuật. Dù thấu hiểu và cảm thông cho thiệt hại của ekip Đại Tiệc Trăng Máu 8, nhưng quan điểm của Cục là không thể vì lợi ích của một nhóm người mà bỏ qua các chuẩn mực đạo đức xã hội.
Có thể thấy, một bộ phim gắn với nghệ sĩ tai tiếng gần như mất giá trị khai thác thương mại. Các nền tảng phát hành e dè. Nhãn hàng không muốn liên đới. Truyền thông cũng không thể quảng bá bình thường. Thậm chí ngay cả khán giả vốn yêu thích tác phẩm cũng trở nên ngại ngần khi nhắc đến. Và hơn cả, thiệt hại về kinh tế mà phía NSX phải chịu là điều hiển nhiên và không thể đong đếm.
Thấu hiểu cho nỗi lòng nhà sản xuất
Một bộ phim không phải là tài sản cá nhân của nghệ sĩ mà là thành quả của hàng trăm, hàng nghìn nhân sự. Khi một ngôi sao như Miu Lê hay Thùy Tiên vướng vào vòng lao lý, NSX chính là bên đứng mũi chịu sào, đối mặt với những tổn thất mang tính hệ thống mà đôi khi các điều khoản bảo hiểm hay hợp đồng hiện hành chưa thể bù đắp thỏa đáng.
Xét về góc độ vận hành, NSX chỉ có thể kiểm soát chất lượng chuyên môn trên phim trường nhưng hoàn toàn không thể quản trị lối sống cá nhân của nghệ sĩ sau khi đóng máy. Những người làm công tác hậu trường từ nhân viên thiết kế bối cảnh, kỹ thuật âm thanh cho đến đội ngũ làm tóc, trang phục - vốn là những lao động thầm lặng với mức thu nhập không thể so sánh với các ngôi sao hạng A. Khi dự án bị tẩy chay hoặc dừng chiếu, công sức lao động của cả một tập thể trong nhiều năm bị phủ nhận hoàn toàn.
Với một dự án có kinh phí lớn như Đại Tiệc Trăng Máu 8, doanh thu phòng vé chỉ là một phần của tổng thu nhập dự kiến. Việc phim bị gắn mác "scandal" còn ảnh hưởng nghiêm trọng trong chuỗi giá trị hậu kỳ, bao gồm bản quyền truyền hình, các nền tảng streaming (VOD) và thị trường quốc tế. Các NSX rơi vào thế yếu khi vừa phải đối mặt với nguy cơ bị các rạp cắt suất chiếu, vừa phải xử lý khủng hoảng với các nhãn hàng tài trợ đã ký kết quảng cáo trong phim.
Điều đáng nói là đây không phải thiệt hại có thể nhìn thấy ngay lập tức bằng con số phòng vé mà sẽ khiến túi tiền của NSX "chảy máu" kéo dài nhiều năm. Một bộ phim kinh phí lớn thường cần rất lâu mới hòa vốn. Có phim phải mất gần chục năm mới trả hết nợ. Khi scandal xảy ra, vòng đời khai thác gần như bị cắt đứt giữa chừng. Về phía NSX cũng như mang nợ khi vừa nơm nớp trong lo lắng, vừa phải dọn dẹp "bãi chiến trường" mà diễn viên phạm pháp để lại. Nhà sản xuất cũng có thể phải đối mặt với các vụ kiện ngược hoặc yêu cầu bồi thường từ phía đối tác.
Không chỉ thiệt hại về tài chính, các NSX còn chịu tổn thương về tinh thần khi "đứa con" của mình bị khán giả quay lưng vì một lý do nằm ngoài tầm kiểm soát của nghệ thuật. Sự im lặng của đoàn phim Đại Tiệc Trăng Máu 8 lúc này không phải là sự đồng lõa, mà là nỗi đau đớn đến lặng người khi thấy tâm huyết của bao nhiêu con người có nguy cơ "đắp chiếu" hoặc bị khai tử trong sự ghẻ lạnh của dư luận.
Nghệ sĩ hưởng hào quang lớn, nhưng trách nhiệm cũng phải tương xứng
Sự bẽ bàng của các dự án như Chốt Đơn hay Đại Tiệc Trăng Máu 8 cũng phơi bày một thực trạng nhức nhối về sự lệch pha giữa quyền lợi và trách nhiệm của những "ngôi sao". Khi một nghệ sĩ bước lên hàng ngũ hạng A, họ không chỉ nhận về mức cát-sê cao ngất ngưỡng - đôi khi chiếm tới một phần ba hoặc một nửa ngân sách phim - mà còn thụ hưởng những đặc quyền về hình ảnh và sự tung hô từ công chúng. Tuy nhiên, đi kèm với mức thù lao "khủng" đó phải là một cam kết tương xứng về đạo đức và lối sống để bảo vệ giá trị cho tác phẩm.
Một diễn viên khi đặt bút ký vào hợp đồng phim không chỉ bán kỹ năng diễn xuất mà còn đang "cho thuê" uy tín và hình ảnh cá nhân để bảo chứng cho bộ phim. Việc nghệ sĩ để mình vướng vào những bê bối pháp lý như ma túy hay lừa đảo không đơn thuần là lỗi lầm cá nhân mà là một hành vi thiếu chuyên nghiệp, trực tiếp phá hủy thành quả lao động của hàng trăm con người khác. Thật trớ trêu khi những người nhận thù lao thấp nhất trong đoàn phim lại là những người phải chịu hậu quả nặng nề nhất từ sai lầm của người được trả lương cao nhất.
Hào quang càng lớn, sự sụp đổ càng tạo ra sức công phá khủng khiếp. Trong kỷ nguyên số, một scandal pháp lý của ngôi sao có thể khiến một bộ phim bị gỡ bỏ khỏi rạp chỉ trong vài giờ và bị "cấm cửa" vĩnh viễn trên các nền tảng trực tuyến. Nghệ sĩ đôi khi quên rằng, đằng sau mỗi khung hình của họ là dòng vốn vay mượn của nhà đầu tư, là hy vọng của đạo diễn và là miếng cơm manh áo của những người thợ điện, nhân viên thiết kế. Việc hành xử thiếu chuẩn mực không chỉ là sự coi thường pháp luật mà còn là sự ích kỷ tột độ, khi họ sẵn sàng đánh đổi vận mệnh của cả một tập thể lấy những thú vui nhất thời hoặc những quyết định sai lầm trong đời tư.
Đã đến lúc cần nhìn nhận lại giá trị của nghệ sĩ không chỉ qua lượt tương tác hay khả năng diễn xuất mà phải qua ý thức trách nhiệm với cộng đồng và đối tác. Những khoản đền bù từ hợp đồng chỉ là con số trên giấy tờ, không bao giờ bù đắp nổi những tổn thương về tinh thần và sự đứt gãy của một tác phẩm nghệ thuật. Sự trừng phạt từ dư luận và sự cứng rắn từ các cơ quan quản lý là điều cần thiết để thiết lập lại trật tự, buộc những người đang đứng trên đỉnh cao của hào quang phải hiểu rằng: Quyền lợi càng lớn, trách nhiệm càng nặng, và lối sống sai lầm của họ có thể khiến cả ê-kíp trả giá.
Mộng Zu
