Tiếng Việt có những câu đố tưởng chừng rất đơn giản nhưng lại khiến người đọc phải suy nghĩ khá lâu mới tìm được đáp án. Chỉ một dấu thanh thay đổi, một từ quen thuộc đã có thể chuyển sang cách hiểu hoàn toàn khác.
Chẳng hạn câu đố sau đây: Từ tiếng Việt nào chỉ cần bỏ dấu huyền, thay bằng dấu nặng là có thể chuyển từ ý nghĩa gắn với sự giàu sang sang một sắc thái đối lập?
Đáp án được nhiều người lựa chọn chính là “tiền” và “tiện”.
Cụ thể, “tiền” là từ quen thuộc chỉ tiền bạc, của cải, phương tiện thanh toán và thường gắn với điều kiện vật chất, sự sung túc. Trong đời sống, người ta vẫn nói “có tiền”, “nhiều tiền”, “tiền bạc rủng rỉnh” để chỉ người có điều kiện kinh tế khá giả.
Chỉ cần thay dấu huyền bằng dấu nặng, từ “tiền” biến thành “tiện” trong "bần tiện", "tiện nhân").
Tuy nhiên, nếu hiểu “tiện” đứng riêng chỉ là nghèo khó thì chưa thật chính xác. Từ này có nhiều nghĩa khác nhau, phổ biến nhất là chỉ sự thuận lợi, dễ dàng hoặc phù hợp với hoàn cảnh, như trong các cách nói “tiện đường”, “tiện thể”, “tiện lợi”.
Sự liên tưởng đến cảnh nghèo hèn, túng thiếu xuất hiện khi từ “tiện” được đặt trong tổ hợp “bần tiện”. Đây là từ Hán Việt mang nghĩa nghèo hèn, thấp kém, đồng thời còn có thể dùng để chỉ tính cách nhỏ nhen, hèn kém. Chính sự kết hợp này tạo nên nét chơi chữ thú vị của câu đố: từ “tiền” gợi đến sự giàu có, còn “tiện” trong “bần tiện” lại gợi một sắc thái trái ngược.
Bên cạnh đó, có người đưa ra một cách chơi chữ khác là “phú hộ” và “phụ hồ”. “Phú hộ” vốn dùng để chỉ người giàu có, nhiều tài sản, trong khi “phụ hồ” là cách gọi người làm công việc phụ giúp thợ xây tại công trường.
Cách liên tưởng này cũng khá thú vị vì hai cụm từ tạo nên sự tương phản rõ rệt về hình ảnh xã hội. Tuy nhiên, để chuyển từ “phú hộ” thành “phụ hồ”, phải thay đổi dấu thanh ở cả hai tiếng, nên không hoàn toàn đáp ứng yêu cầu chỉ thay đổi một dấu thanh như câu đố ban đầu.
Thực tế, những câu đố kiểu này hấp dẫn không chỉ vì đáp án mà còn bởi cách tiếng Việt có thể tạo ra nhiều tầng nghĩa từ những thay đổi rất nhỏ. Một dấu thanh có thể làm thay đổi cách đọc và ý nghĩa của từ, trong khi khi đặt vào từng ngữ cảnh, một tiếng lại có thể mang sắc thái khác nhau.
Đây cũng là lý do nhiều người dù sử dụng tiếng Việt hằng ngày vẫn có lúc phải dừng lại suy nghĩ trước những câu đố tưởng đơn giản. Đôi khi, chỉ một thay đổi nhỏ trong cách viết đã mở ra cả một cuộc tranh luận thú vị về nghĩa của từ.
Hiểu Đan
