Xung đột giữa Nga và Ukraine phần lớn vẫn diễn ra trong biên giới của hai nước nhưng cuộc chiến pháp lý của hai quốc gia này đã lan sang các nước NATO.
Ukraine đã tiến hành một chiến dịch pháp lý nhằm vào Nga.
Theo Forbes, một diễn biến đáng chú ý xảy ra tại Na Uy hồi đầu tháng 9, khi giới chức nước này bắt giữ một tàu nghiên cứu của Nga tại quần đảo Svalbard để thực thi một phán quyết trọng tài trị giá 4,22 tỷ USD mà Ukraine giành được.
Các nhà nghiên cứu cho rằng con tàu này từng tham gia những hoạt động có liên quan đến việc Nga củng cố hiện diện và các tuyên bố chủ quyền tại Svalbard, quần đảo có vị trí chiến lược ở Bắc Cực.
Vụ việc cho thấy các phán quyết mà Ukraine giành được trong những năm qua có thể tiếp tục được thực thi tại các quốc gia khác, nơi tài sản của Nga hiện diện và thuộc phạm vi tài phán của nước sở tại.
Con tàu Nga bị bắt giữ ở Svalbard
Ngày 2/9, cảnh sát Na Uy lên tàu nghiên cứu Professor Molchanov, con tàu 43 năm tuổi của Nga đang neo tại cảng Barentsburg, Svalbard.
Barentsburg là một khu định cư khai thác than của Nga trên quần đảo Svalbard, hiện có khoảng 455 người sinh sống và do công ty Trust Arktikugol của Nga quản lý.
Con tàu bị bắt giữ để thi hành một phán quyết trọng tài trị giá 4,22 tỷ USD mà Ukraine giành được trong năm 2023. Phán quyết này liên quan đến vụ kiện do tập đoàn dầu khí quốc doanh Ukraine Naftogaz khởi xướng nhằm yêu cầu Nga bồi thường những tài sản bị mất sau khi Moscow kiểm soát Crimea.
Naftogaz đã nộp đơn yêu cầu bắt giữ con tàu vào ngày 28/8. Tòa án địa phương sau đó chấp thuận yêu cầu mà không thông báo trước cho phía Nga.
Theo Forbes, Na Uy, Phần Lan, Áo, Anh và Pháp đã công nhận phán quyết nói trên có hiệu lực trong phạm vi quyền tài phán của mình.
Đây là một diễn biến đáng chú ý bởi Professor Molchanov là tài sản vật chất của Nga đang được sử dụng, khác với những tài sản của Nga ở nước ngoài vốn chỉ bị phong tỏa, như tiền gửi, cổ phiếu hoặc bất động sản.
Chính phủ Na Uy cho biết họ không biết về vụ việc trước khi quyết định bắt giữ được đưa ra. Thống đốc Svalbard Lars Fause cũng nói chính quyền địa phương chỉ thực hiện vai trò truyền đạt và thi hành một phán quyết dân sự.
Từ phán quyết 4,22 tỷ USD đến con tàu Nga
Ukraine đã theo đuổi các vụ kiện pháp lý chống lại Nga từ trước năm 2014. Kiev sử dụng nhiều cơ chế pháp lý quốc tế để yêu cầu Nga bồi thường đối với tài sản bị trưng thu hoặc những thiệt hại mà Ukraine cho rằng phát sinh từ hành động của Moscow.
Một trong những hướng đi đáng chú ý là các vụ kiện tại những cơ quan tài phán quốc tế và các hội đồng trọng tài. Ukraine và các doanh nghiệp nhà nước nước này đã giành được một số phán quyết yêu cầu Nga bồi thường.
Những vụ kiện này có thể kéo dài nhiều năm, thậm chí nhiều thập kỷ, do việc công nhận và thi hành phán quyết tại từng quốc gia phải tuân thủ luật pháp sở tại.
Trong trường hợp Professor Molchanov, Naftogaz đã lựa chọn một tài sản đang hiện diện tại Svalbard, nơi Na Uy có quyền tài phán.
Đây là một lựa chọn đáng chú ý bởi Svalbard có vị trí đặc biệt trong hệ thống pháp lý quốc tế. Quần đảo này nằm ở Bắc Băng Dương, có khoảng 3.000 người sinh sống và là một trong những khu vực có người ở xa nhất về phía Bắc trên thế giới.
Na Uy duy trì chủ quyền đối với Svalbard theo Hiệp ước Svalbard năm 1920. Tuy nhiên, hiệp ước cũng trao cho công dân và doanh nghiệp của các quốc gia thành viên một số quyền nhất định, trong đó có quyền cư trú và tiến hành các hoạt động kinh tế, nghiên cứu tại quần đảo.
Nga từ lâu đã duy trì sự hiện diện tại Svalbard, chủ yếu thông qua hoạt động khai thác than tại Barentsburg. Trong những năm gần đây, quan hệ giữa Moscow và Oslo liên quan đến quần đảo này trở nên nhạy cảm hơn.
Nga gia tăng hiện diện tại Svalbard
Trong những năm qua, Nga đã có nhiều động thái nhằm thể hiện sự hiện diện tại Svalbard.
Năm 2023, Nga tổ chức một cuộc duyệt binh tại Barentsburg nhân Ngày Chiến thắng 9/5. Sự kiện có sự tham gia của xe tải, xe trượt tuyết và trực thăng bay thấp.
Năm 2024, Arktikugol dựng ba lá cờ Liên Xô tại Barentsburg, trong đó có một lá cờ được đặt trên cần cẩu than từng treo quốc kỳ Na Uy.
Nga cũng nhiều lần cáo buộc Na Uy vi phạm Hiệp ước Svalbard, trong khi Oslo khẳng định quyền quản lý và thực thi pháp luật của mình đối với quần đảo.
Trong bối cảnh đó, hoạt động của Professor Molchanov càng thu hút sự chú ý.
Theo báo Kommersant của Nga, tại thời điểm bị bắt giữ, trên tàu có 51 người, trong đó có thành viên một đoàn thám hiểm của Hội Địa lý Nga.
Hội Địa lý Nga có mối liên hệ chặt chẽ với giới lãnh đạo nước này. Tổng thống Vladimir Putin đứng đầu hội đồng quản trị của tổ chức, trong khi Thư ký Hội đồng An ninh Nga Sergei Shoigu giữ chức chủ tịch.
Một số hành khách khác trên tàu liên quan đến Triển lãm Bắc Cực lần thứ nhất. Họ được cho là đang lắp đặt các công trình tại Barentsburg và chuẩn bị một cuộc triển lãm tại bảo tàng địa phương. Hoạt động này có sự hỗ trợ của các thợ mỏ và chuyên gia thuộc Arktikugol.
Professor Molchanov cũng từng được sử dụng trong các cuộc khảo sát khoáng sản dưới đáy biển quanh Svalbard.
Theo đài NRK của Na Uy, con tàu có liên hệ với Viện Hải dương học Shirshov, một tổ chức bị Mỹ và Ukraine áp đặt các biện pháp trừng phạt từ năm 2022. Bộ Ngoại giao Mỹ từng cáo buộc viện này tham gia phát triển các hệ thống quan sát và dẫn đường phục vụ hải quân Nga.
Một số chuyên gia được truyền thông phương Tây phỏng vấn cho rằng Professor Molchanov không chỉ phục vụ nghiên cứu mà còn có thể được sử dụng cho các hoạt động giám sát và những hoạt động mà họ gọi là “vùng xám” của Nga tại Svalbard.
Vụ bắt giữ có ý nghĩa gì đối với tài sản Nga?
Giá trị của Professor Molchanov thấp hơn rất nhiều so với khoản bồi thường 4,22 tỷ USD mà Naftogaz được hưởng theo phán quyết. Vì vậy, ngay cả khi con tàu được bán đấu giá, số tiền thu được cũng chỉ bù đắp một phần rất nhỏ khoản bồi thường.
Naftogaz đã yêu cầu tòa án cho phép bán đấu giá con tàu. Tuy nhiên, ý nghĩa của vụ việc không chỉ nằm ở giá trị tài sản.
Điểm đáng chú ý là một phán quyết được đưa ra tại một cơ chế trọng tài quốc tế có thể được sử dụng để yêu cầu thu giữ tài sản của Nga tại một quốc gia khác, nếu những điều kiện pháp lý cần thiết được đáp ứng.
Vụ Professor Molchanov vì thế có thể trở thành một trường hợp đáng chú ý trong quá trình Ukraine tìm cách thi hành các phán quyết chống lại Nga ở nước ngoài.
Nếu cách tiếp cận này tiếp tục được áp dụng, các tài sản của Nga ở những quốc gia công nhận và cho phép thi hành phán quyết có thể trở thành đối tượng của các thủ tục pháp lý tương tự. Điều này đặc biệt đáng chú ý đối với những tài sản nhà nước của Nga đang được sử dụng cho các hoạt động thương mại.
Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa mọi tài sản của Nga ở nước ngoài đều có thể bị thu giữ. Việc bắt giữ tài sản phụ thuộc vào nhiều yếu tố, trong đó có loại tài sản, chủ sở hữu, mục đích sử dụng, quy định về quyền miễn trừ của nhà nước và luật pháp của quốc gia nơi tài sản hiện diện.
An An (Theo Forbes, Kommersant)
