Ánh nắng vàng bép của một chiều tháng Bảy đổ nghiêng qua cửa kính văn phòng, để lại những vệt loang lổ trên mặt bàn phím. Mùi cà phê nguội, tiếng điều hòa chạy rì rì đều đều, và đột nhiên, vài nốt nhạc Indie cũ kỹ từ chiếc tai nghe của người đồng nghiệp bên cạnh lọt ra ngoài. Chỉ mất đúng một phần ba giây để một cú giật ký ức xảy ra. Bạn không còn ở văn phòng của năm 2026 nữa. Bộ não lập tức ném bạn trở lại hàng ghế sau của một chiếc xe máy, phóng bạt mạng trên con đường sát bờ biển năm hai mươi tuổi, tóc bết dính vì mồ hôi và vị muối mặn chát còn vương trên môi.
Cú va chạm cảm giác đột ngột này không phải là một sự tình cờ. Mùa hè, hóa ra, lại là một "cú lừa" vĩ đại mang tính hệ thống của cả thời gian lẫn tâm lý học. Hãy thử nghĩ xem: tại sao chúng ta hiếm khi khao khát quay về một mùa đông cô quạnh hay một mùa xuân bận rộn, nhưng lại luôn sẵn sàng đầu hàng trước sự cám dỗ của một mùa hè nào đó trong quá khứ? Tại sao ba tháng ngắn ngủi ấy lại trở thành vùng đất thánh của những kẻ hoài niệm, nơi lưu giữ những mảnh cắt rực rỡ nhất của thanh xuân?
Hiện tượng này vượt lên trên những câu chuyện lãng mạn thông thường. Bài viết này sẽ là một cuộc giải phẫu dưới lăng kính tâm lý học và khoa học thần kinh để trả lời câu hỏi cốt lõi: Tại sao chúng ta luôn muốn "quay về", và vì sao ký ức về mùa hè luôn đẹp hơn rất nhiều so với những gì thực sự xảy ra năm ấy?
1. Proust Effect - Ký ức qua khứu giác
Trong kiệt tác Đi tìm thời gian đã mất (À la recherche du temps perdu), đại văn hào Marcel Proust đã để lại một lát cắt văn chương thuộc hàng kinh điển của thế kỷ XX, thay đổi cách nhân loại nhìn nhận về bản chất của hoài niệm. Đó là khoảnh khắc nhân vật "tôi" - sau rất nhiều năm tháng trưởng thành rệu rã - tình cờ nếm một miếng bánh Madeleine nhỏ nhúng vào chén trà nóng mà người mẹ đưa cho.
Proust mô tả rằng, ngay khi ngụm trà trộn lẫn những vụn bánh chạm vào vòm miệng, một luồng rùng mình kỳ lạ đã chạy dọc sống lưng ông. Vị ngọt thanh và làn hương hoài cổ ấy không chỉ đơn thuần là sự gợi nhớ; nó giống như một vụ nổ làm sống dậy toàn bộ quá khứ. Ngay lập tức, ngôi nhà cũ màu xám bên đường, căn phòng của người cô quá cố, góc phố nhỏ và toàn bộ thị trấn Combray của tuổi thơ vốn tưởng đã bị thời gian nghiền nát, bỗng chốc được tái kiến thiết, dựng lên sống động, nguyên vẹn và lộng lẫy trong tâm trí ông. Giới khoa học sau này đã mượn chính tên ông để đặt cho hiện tượng tâm lý học này: "Hiệu ứng Proust" (The Proust Effect) - thứ quyền năng tối thượng của mùi hương và mùi vị trong việc bẻ gãy mọi quy luật tuyến tính của thời gian để mở toang cánh cửa ký ức.
Khoa học thần kinh cũng có một cách giải thích rất dễ chịu cho việc này: trong năm giác quan, khứu giác là kẻ duy nhất có đặc quyền đi một đường thẳng tắp vào vùng não quản lý cảm xúc và ký ức mà không cần qua bất kỳ bộ lọc lý trí nào. Mùi hương không cần bạn cho phép; nó kích nổ cảm xúc trước, rồi lôi tuột ký ức ra sau, biến bạn thành kẻ tù binh của hoài niệm trong một phần ba giây.
Đó là lý do vì sao mùa hè của chúng ta chưa từng được định hình bằng những tờ lịch, mà bằng những "vệt mùi" rất đặc trưng của ký ức.
Chỉ cần một làn gió thoảng qua, bản đồ ký ức lập tức kích hoạt. Đó là mùi nồng hắc của nhựa đường bốc lên sau một cơn mưa rào mùa hạ đột ngột, thứ mùi vừa ngột ngạt vừa kích thích. Là mùi chlorine nồng nặc ở những bể bơi công cộng thời thơ ấu, nơi những đứa trẻ trốn ngủ trưa, đầu trần chạy dưới cái nắng chang chang để nhảy ùm xuống nước. Hay với những người đã đi qua tuổi hai mươi, mùa hè lại là thứ mùi hỗn hợp đầy hoang dại trên chuyến xe khách cũ kỹ chạy dọc các tỉnh ven biển: mùi kem chống nắng rẻ tiền, mùi ghế da oi bức, và mùi gió biển mặn chát của những chuyến đi không hẹn ngày về.
Bạn có thể quên tên một người bạn cũ, quên cả bộ quần áo mình đã mặc vào một ngày tháng Bảy năm nào, nhưng bộ não của bạn sẽ canh giữ mùi hương của mùa hè năm ấy như một chiếc hộp thời gian. Chỉ cần một mùi hương cũ lướt qua, chiếc bẫy sẽ sập xuống, và bạn biết mình lại muốn quay về.
2. Sự tô hồng ký ức
Nếu khứu giác là chiếc chìa khóa mở cánh cửa thời gian, thì chính bộ não lại là kẻ đứng sau cánh cửa đó, âm thầm làm công việc của một kỹ sư phòng tối. Sự thật là não bộ của chúng ta là một biên tập viên tồi về sự thật, nhưng lại là một nghệ sĩ vĩ đại về cảm xúc. Bản chất của ký ức không phải là một cuốn băng ghi hình trung thực; nó giống như một bức ảnh đã được can thiệp bằng những bộ lọc màu rực rỡ nhất. Trong tâm lý học, hiện tượng này được gọi là Rosy Retrospection (Nhìn lại quá khứ qua lăng kính màu hồng) - một cơ chế tự động giải thích vì sao cái ngoái đầu nhìn về những mùa hè cũ luôn mang một sắc thái duy mỹ đến lạ lùng.
Hãy thử bóc tách sự thật trần trụi của mùa hè năm ấy ra khỏi lớp màng lãng mạn mà bạn tự dệt nên. Thực tế, đó có thể là một chuỗi ngày cực kỳ khắc nghiệt: cái nóng 39 độ C nghẹt thở của đô thị, những đêm mất điện oi ả nằm nghe tiếng muỗi vo ve, đôi chân chi chít vết côn trùng đốt sau một chuyến đi rừng, hay cả sự chán chường, bứt rứt của những ngày dài không biết phải làm gì. Thậm chí, đó là mùa hè của những trận cãi vã vặt vãnh với người bạn thân, hay nỗi lo sốt vó trước một kỳ thi bước ngoặt.
Thế nhưng, khi bộ lọc Rosy Retrospection hoạt động, tất cả những chi tiết vụn vặt, mệt mỏi ấy đều bị quét sạch. Thứ duy nhất còn sót lại trong rạp chiếu ký ức của bạn là tiếng cười giòn tan lúc nửa đêm bên vỉa hè, vị ngọt lịm mát lạnh của quả dưa hấu bổ đôi ướp đá, hay khoảnh khắc cả đám bạn lặng người nhìn ánh hoàng hôn đỏ rực buông xuống đường chân trời bờ biển. Bộ não đã tiến hành một cú "photoshop" toàn diện: tăng độ bão hòa màu sắc, làm mờ đi những vết rạn nứt và giữ lại một khung cảnh hoàn hảo không tì vết.
Sự thiên vị này vận hành dựa trên một nguyên lý tâm lý học kinh điển: Quy luật Cao trào - Kết thúc (Peak-End Rule). Bộ não con người không đánh giá một trải nghiệm dựa trên tổng thời gian hay mức độ trung bình của nó. Thay vào đó, nó chỉ ghi nhớ sâu sắc hai thời điểm: lúc cảm xúc đạt đỉnh cao nhất (dù là tích cực hay tiêu cực) và cách mà trải nghiệm đó khép lại.
Mùa hè, bằng một cách tự nhiên nào đó, luôn là khoảng thời gian được thiết kế để chứa đầy những "cú đỉnh" cảm xúc của đời người. Đó là nơi chương kết của thời học sinh khép lại bằng buổi lễ tốt nghiệp đẫm nước mắt, nơi chuyến đi xa đầu tiên cùng bè bạn được khởi hành, và cũng là nơi nụ hôn đầu vụng dại được trao dưới tán cây rợp tiếng ve. Bộ não xóa bỏ toàn bộ phần "nền" đơn điệu của cuộc sống thường nhật, chỉ gom nhặt những đỉnh cao cảm xúc này rồi xâu chuỗi chúng lại thành một cuốn phim highlight. Chính vì vậy, mùa hè trong ký ức luôn đẹp hơn rất nhiều so với những gì thực sự xảy ra năm ấy, biến nó trở thành một hoài niệm vừa rực rỡ, vừa bất khả chiến bại trước thời gian.
3. Những kẻ đồng loã
Sự lãng mạn hóa mùa hè không dừng lại ở những trò chơi tinh vi của xung thần kinh, nó được tiếp tay bởi một hệ thống đồng lõa mạnh mẽ hơn: văn hóa đại chúng. Điện ảnh và văn học chính là những kẻ trung gian đã "thần thoại hóa" ba tháng ngắn ngủi này, biến mùa hè từ một khái niệm khí tượng thuần túy trở thành một biểu tượng tinh thần vĩnh cửu. Từ đây, một hiện tượng tâm lý thú vị xuất hiện được gọi là Vicarious Nostalgia (Hoài niệm vay mượn). Nhờ vào lăng kính của các đạo diễn và nhà văn, chúng ta bỗng nhiên thèm khát và nhớ nhung một mùa hè nước Ý xa xôi với tiếng đàn piano và những quả đào chín mọng trong Call Me by Your Name, dù bản thân chưa từng một lần đặt chân đến châu Âu. Đối với nghệ thuật, mùa hè chưa bao giờ là một bối cảnh ngẫu nhiên, mà là một chất xúc tác, một thứ thuốc thử đẩy cảm xúc của con người đến mức cực hạn trước khi mọi thứ tan vỡ.
Nếu trong Call Me by Your Name, mùa hè hiện lên với tiếng ve râm ran, dòng nước hồ lạnh ngắt và những chiếc áo sơ mi linen rộng thùng thình bay trong gió để đại diện cho một buổi lễ trưởng thành (Rite of passage) mang tính hữu hạn - nơi sự ngây thơ chính thức khép lại khi cơn gió lạnh đầu mùa tràn về; thì ở The Great Gatsby, ba tháng ấy lại là đỉnh cao của ảo vọng và sự phù du. Giữa những đêm tiệc xa hoa oi ả ở Long Island, tiếng nhạc jazz rộn rã và những ly cocktail sủi bọt, cái nóng hầm hập của New York thiêu đốt những tham vọng cháy bỏng của Gatsby, để rồi tất cả tàn lụi và đổ máu ngay khi gió thu chớm về. Cận cảnh hơn với tâm thức Việt, mùa hè trong Mắt Biếc của Nguyễn Nhật Ánh lại là cái nôi của sự nuối tiếc và chia ly. Gắn liền với rừng sim vắng, tà áo dài trắng nữ sinh, màu hoa phượng vĩ đỏ rực góc sân trường và tiếng ve kêu ra rả, mùa hè ở đây là cột mốc chia ly định mệnh của tuổi học trò khi hết học kỳ, chuyển cấp, rời trường làng để lại những mối tình câm lặng.
Mùa hè trong nghệ thuật, suy cho cùng, đóng vai trò như một bộ phim độc lập ngắn hạn: nó có bắt đầu, có cao trào rực rỡ, và luôn kết thúc bằng một sự mất mát nào đó để lại vết sẹo trong lòng nhân vật. Chính cấu trúc kể chuyện này của văn hóa đại chúng đã vô tình định hình cách chúng ta nhìn nhận lại quá khứ của chính mình. Chúng ta vay mượn hệ màu sắc, nước phim hoài cổ của những tác phẩm kinh điển để áp vào ký ức cá nhân. Để rồi khi nhìn lại một mùa hè năm mười bảy hay hai mươi tuổi, ta không còn nhớ nó như một chuỗi ngày bình thường với những mệt mỏi hay nóng bức trần trụi, mà tự động biên tập nó thành một bộ phim điện ảnh nghệ thuật. Văn học và phim ảnh đã cho chúng ta một cái cớ hoàn hảo để tin rằng, những ngày tháng dưới ánh nắng năm ấy không chỉ là thời gian trôi đi, mà thực sự là một chương lộng lẫy, chứa đựng những câu chuyện thiêng liêng nhất của cuộc đời mình.
4. Chúng ta nhớ mùa hè hay nhớ chính mình của mùa hè năm ấy?
Nhưng sau tất cả những phân tích về khoa học thần kinh, hiệu ứng khứu giác hay những bộ phim điện ảnh kinh điển, cú lật kèo cay đắng nhất của hoài niệm lại nằm ở một sự thật trần trụi khác. Hãy thành thật với chính mình đi: Đến cuối cùng, bãi biển cũ năm ấy vẫn nằm im lìm ở đó, bản nhạc Indie ngày xưa bạn vẫn có thể bật lại bất cứ lúc nào trên Spotify, và tuýp kem chống nắng mang mùi hương cũ kỹ ấy vẫn được bày bán đầy trên kệ siêu thị. Không có một vật chất hay không gian nào thực sự biến mất cả. Thứ duy nhất biến mất vĩnh viễn, không một vết dấu, chính là phiên bản của bạn vào mùa hè năm đó.
Bạn nhớ mùa hè năm 2012, 2018 hay một cột mốc nào đó trong đời, hoàn toàn không phải vì thời tiết năm ấy có dải nhiệt độ lý tưởng hơn, hay bầu trời năm ấy xanh hơn. Bạn nhớ nó, là bởi vì khi ấy, bạn là kẻ có thể thức xuyên đêm đến 4 giờ sáng để trò chuyện cùng lũ bạn mà không mảy may nghĩ đến năng lượng của ngày mai. Bạn nhớ nó vì khi ấy bạn dám yêu một người bằng tất cả sự khờ dại, không một chút tính toán, không một nỗi sợ tổn thương. Bạn thèm khát mùa hè đó vì đó là lúc bạn nhìn cuộc đời bằng một đôi mắt nguyên sơ nhất - đôi mắt chưa từng bị vẩn đục hay nhuốm màu hoài nghi bởi những va vấp, đổ vỡ và thất vọng của thế giới người trưởng thành.
Chính vì vậy, mùa hè từ lâu đã không còn là một khái niệm nằm trên tờ lịch nữa. Nó đã tách mình ra để trở thành một trạng thái tâm lý, một vùng trú ẩn tinh thần của mỗi con người. Nó là một cái đích đáng giá để hướng về khi thực tại ngoài kia trở nên quá lạnh lẽo và mệt mỏi.
Như đại văn hào Albert Camus từng viết trong một bài luận luận kinh điển của ông: "Giữa tâm điểm mùa đông, tôi phát hiện ra trong tôi có một mùa hè bất diệt". Chúng ta, bằng một cách định mệnh nào đó, đều sẽ phải bước qua những mùa hè rực rỡ nhất của đời mình để tiến vào mùa đông của sự trưởng thành và già cỗi. Chúng ta không có tấm vé khứ hồi để quay lại phiên bản mười tám đôi mươi dưới cái nắng tháng Bảy năm ấy. Thế nhưng, việc học cách giữ cho ngọn lửa của mùa hè cũ không bao giờ tắt trong lòng, nuôi dưỡng sự ngây thơ và lòng can đảm ấy, chính là cách duy nhất để chúng ta kiên cường sống sót qua những mùa đông dài rộng và lạnh lẽo của cuộc đời.
Mimi - Thiết kế: Mai Anh.
