Vào cuối thế Pleistocene, kéo dài từ khoảng năm vạn đến một vạn năm trước, Trái Đất từng là ngôi nhà của vô số loài động vật khổng lồ. Từ voi ma mút, hổ răng kiếm ở Bắc Mỹ cho đến thú có mai khổng lồ ở Nam Mỹ hay loài kangaroo cao ba mét ở Úc. Thế nhưng, sự xuất hiện của người tinh khôn từ châu Phi đã nhanh chóng thay đổi trật tự này.
Các nghiên cứu định tuổi bằng carbon phóng xạ cho thấy, dấu chân của con người đi đến đâu, hàng loạt các loài thú săn mồi và động vật ăn cỏ khổng lồ ở đó đều nhanh chóng tuyệt chủng. Con người đã xóa sổ gần hai phần ba số loài động vật có vú nặng trên 44 kg trên toàn cầu.
Nhiều người thắc mắc vì sao con người không tiến hóa thành mãnh thú với răng nanh và móng vuốt. Câu trả lời nằm ở chi phí năng lượng để duy trì những đặc điểm sinh lý đó là quá lớn, và nó từng là một ngõ cụt trong quá trình tiến hóa.
Các hóa thạch cổ sinh học chỉ ra rằng, những loài vượn người sơ khai như Ardipithecus và vượn người phương nam Afar đã bắt đầu tiêu biến răng nanh từ hơn bốn triệu năm trước.
Việc duy trì những chiếc răng nanh khổng lồ buộc các loài săn mồi phải cố định khớp hàm, khiến chúng không thể nghiền nát thức ăn thô có nhiều chất xơ trong những mùa khô cằn.
Hơn nữa, để có được lực cắn mạnh mẽ, hộp sọ của chúng phải dành ra một không gian lớn cho các bó cơ nhai bám vào, điều này vô tình chèn ép không gian phát triển của bộ não.
Trong quá trình tiến hóa dài đằng đẵng, những phân loài vượn người ưu tiên phát triển sức mạnh cơ bắp và răng hàm như loài Paranthropus boisei đã bị tự nhiên đào thải hoàn toàn. Thay vào đó, những loài có dung tích não lớn hơn và răng nhỏ hơn như Homo habilis và Homo erectus đã chiến thắng.
Nguyên nhân sâu xa của sự lựa chọn này dựa trên giả thuyết mô đắt đỏ do Leslie Aiello và Peter Wheeler đề xuất vào năm 1995. Não bộ con người chỉ chiếm khoảng 2% trọng lượng cơ thể nhưng lại tiêu tốn từ 20% đến 25% lượng calo mỗi ngày, cao hơn rất nhiều so với mức 2% đến 3% của một con sư tử.
Theo số liệu từ nhà nhân chủng học Herman Pontzer của đại học Duke, giới hạn năng lượng của linh trưởng là hữu hạn. Việc nuôi dưỡng một bộ não tiêu hao nhiều năng lượng buộc con người phải từ bỏ các vũ khí vật lý như móng vuốt để tiết kiệm ngân sách calo.
Nhờ đôi bàn tay không còn móng vuốt vướng víu, con người có thể chế tạo và sử dụng các công cụ bằng đá siêu bén, vượt trội hơn bất kỳ bộ răng hay vuốt nào của các loài họ mèo.
Sự đánh đổi này còn mang lại một lợi thế khủng khiếp khác là khả năng tản nhiệt và chạy bền. Các nghiên cứu của Dennis Bramble và Daniel Lieberman tại đại học Harvard năm 2004 đã chỉ ra rằng, cơ thể con người được thiết kế hoàn hảo cho việc chạy đường dài.
Các loài động vật bốn chân bị khóa chặt nhịp thở vào bước chạy, khiến hệ thống tản nhiệt của chúng nhanh chóng quá tải khi chạy nước rút.
Ngược lại, con người với hàng triệu tuyến mồ hôi ngoại tiết và không có lớp lông dày có thể chạy liên tục dưới cái nắng thiêu đốt. Thợ săn người San ở châu Phi đến nay vẫn dùng phương pháp săn bắt bền bỉ, chạy theo con mồi hàng giờ đồng hồ cho đến khi chúng ngã gục vì kiệt sức và sốc nhiệt.
Bên cạnh đó, gân gót Achilles và vòm bàn chân của con người hoạt động như những chiếc lò xo giúp lưu trữ và giải phóng hơn 50% thế năng đàn hồi trong mỗi bước chạy.
Nghiên cứu của Sockol năm 2007 cho thấy, con người tiêu thụ năng lượng chỉ bằng một phần tư so với tinh tinh trên cùng một quãng đường đi bộ. Con người có thể di chuyển hàng chục km chỉ với nguồn năng lượng ít ỏi, trong khi các loài mãnh thú phải tiêu tốn rất nhiều calo chỉ để di chuyển khoảng cách ngắn.
Không dừng lại ở đó, khả năng ném của con người cũng là một đòn giáng mạnh vào các loài thú dữ. Năm 2013, nhà nghiên cứu Neil Roach đã phân tích cấu trúc vai, xương đòn và cơ ngực của con người tạo thành một hệ thống đàn hồi hoàn hảo, cho phép chúng ta ném các vật thể với tốc độ lên đến 150 km mỗi giờ.
Một hòn đá được ném từ xa có thể tạo ra áp suất đủ để nghiền nát hộp sọ của thú dữ, biến những cuộc chạm trán trực diện thành các cuộc tấn công tầm xa an toàn.
Việc sử dụng lửa và công cụ đá để cắt nướng thức ăn cũng đóng vai trò quan trọng không kém. Theo nhà nhân chủng học Richard Wrangham, điều này đã giúp con người thực hiện quá trình tiền tiêu hóa thức ăn ở bên ngoài cơ thể, nâng cao hiệu suất hấp thụ dinh dưỡng lên 30% đến 50%.
Nhờ đó, đường ruột của con người hiện đại đã co rút lại gần 40% so với các loài linh trưởng cùng kích thước, nhường thêm không gian năng lượng cho bộ não tiếp tục phát triển.
Cuối cùng, sự liên kết xã hội đã đưa sức mạnh của loài người lên một tầm cao mới. Các hóa thạch tại Dmanisi, Atapuerca hay Shanidar chứng minh rằng con người cổ đại biết chăm sóc những cá thể già yếu hoặc bị thương nghiêm trọng.
Sự ra đời của ngôn ngữ cho phép con người lập ra những chiến thuật săn mồi phức tạp và mang tính hiệp đồng.
Thay vì là những cá thể đi săn đơn độc, con người đã tạo ra một hệ thống chiến đấu tập thể, đánh bại hoàn toàn các thuật toán bản năng của tự nhiên.
Đức Khương
