Việc bị ốm đúng vào thời điểm kỳ nghỉ bắt đầu là trải nghiệm không hề hiếm gặp. Nhiều người cho rằng đây chỉ là sự trùng hợp đáng tiếc, trong khi số khác tin rằng cơ thể dường như “chọn đúng lúc” để đổ bệnh. Trong giới khoa học, hiện tượng này được gọi là “leisure sickness”, hay tạm dịch là bệnh khi nghỉ ngơi.
Thuật ngữ này lần đầu tiên được các nhà nghiên cứu Hà Lan đưa ra trong một nghiên cứu năm 2002, nhằm mô tả những người hiếm khi bị ốm trong các ngày làm việc nhưng lại thường xuyên gặp vấn đề sức khỏe vào cuối tuần hoặc trong các kỳ nghỉ.
Nghiên cứu khảo sát 1.893 người và cho thấy khoảng 3 phần trăm báo cáo gặp phải tình trạng này. Các triệu chứng phổ biến bao gồm đau đầu, mệt mỏi, cảm lạnh, cúm, đau cơ và buồn nôn.
Một chi tiết đáng chú ý là các triệu chứng có xu hướng xuất hiện nhiều hơn trong kỳ nghỉ dài so với cuối tuần ngắn, và đặc biệt tập trung trong tuần đầu tiên của kỳ nghỉ. Tuy nhiên, bản thân nghiên cứu này cũng tồn tại nhiều hạn chế. Nó dựa vào trí nhớ của người tham gia, trong khi ký ức cá nhân không phải lúc nào cũng chính xác. Bên cạnh đó, khái niệm “hiếm khi” hay “tương đối thường xuyên” không được định nghĩa cụ thể, khiến việc so sánh giữa các cá nhân trở nên khó khăn.
Sau đó, một nghiên cứu nhỏ hơn vào năm 2014 tiếp tục củng cố giả thuyết về “hiệu ứng xả stress”. Nghiên cứu này theo dõi 22 người thường xuyên bị đau nửa đầu, yêu cầu họ ghi lại mức độ căng thẳng và thời điểm cơn đau xuất hiện. Kết quả cho thấy khi mức căng thẳng giảm xuống, cơn đau nửa đầu thường xuất hiện trong vòng 24 giờ. Nếu công việc là nguồn gây stress chính, điều này có thể giải thích vì sao nhiều người bị đau đầu vào những ngày nghỉ.
Không chỉ dừng lại ở đau đầu hay cảm cúm, một số nghiên cứu khác còn ghi nhận tỷ lệ đột quỵ cao hơn vào cuối tuần ở một số nhóm dân số. Mặc dù chưa xác định được nguyên nhân rõ ràng, các tác giả cho rằng sự thay đổi trong lối sống, sinh hoạt và thói quen cuối tuần có thể đóng vai trò nhất định.
Do thiếu các nghiên cứu quy mô lớn và được thiết kế chặt chẽ, khoa học hiện vẫn chưa thể khẳng định chắc chắn vì sao “leisure sickness” xảy ra. Tuy vậy, nhiều giả thuyết đã được đưa ra. Trong kỳ nghỉ, con người thường di chuyển nhiều, đặc biệt là bằng máy bay hoặc các phương tiện công cộng đông đúc, làm tăng khả năng tiếp xúc với mầm bệnh. Việc đến những địa điểm mới cũng khiến cơ thể tiếp xúc với các chủng vi sinh vật chưa từng gặp.
Ngoài ra, kỳ nghỉ thường đi kèm với thay đổi thói quen sinh hoạt. Việc uống rượu bia nhiều hơn, ăn uống thất thường hoặc tham gia các hoạt động thể chất không quen thuộc đều có thể gây áp lực lên cơ thể và hệ miễn dịch.
Một cách lý giải khác mang tính tâm lý nhiều hơn. Khi bận rộn với công việc, con người có xu hướng bỏ qua hoặc không để ý đến những dấu hiệu nhỏ của bệnh tật. Khi nghỉ ngơi, không còn công việc để phân tâm, các triệu chứng như đau đầu, đau cơ hay mệt mỏi trở nên rõ ràng hơn, khiến chúng ta cảm nhận bệnh nặng hơn so với thực tế.
Đáng chú ý, mối quan hệ giữa căng thẳng và sức khỏe không hề đơn giản. Căng thẳng kích hoạt hệ thần kinh giao cảm, làm cơ thể giải phóng adrenaline và cortisol. Trong ngắn hạn, các hormone này có thể giúp tăng cường một số chức năng miễn dịch và giảm viêm, khiến chúng ta tạm thời “chống chọi” tốt hơn với bệnh tật. Đây có thể là lý do vì sao nhiều người cảm thấy rất bận rộn và áp lực nhưng vẫn chưa bị ốm.
Tuy nhiên, khi căng thẳng kéo dài, mức cortisol cao liên tục lại làm suy giảm khả năng phản ứng của hệ miễn dịch. Và khi áp lực đột ngột chấm dứt, chẳng hạn vào ngày đầu tiên của kỳ nghỉ, cơ thể không còn được hưởng lợi từ tác dụng bảo vệ tạm thời này. Khi đó, các triệu chứng bệnh dễ dàng bộc lộ.
Dù cơ chế chính xác vẫn chưa được làm rõ, các chuyên gia đồng ý rằng việc duy trì lối sống lành mạnh là chìa khóa quan trọng để giảm nguy cơ bị ốm. Ngủ đủ giấc, ăn uống cân bằng và duy trì vận động đều đặn ngay cả trong những giai đoạn bận rộn có thể giúp hệ miễn dịch hoạt động ổn định hơn.
Một nghiên cứu tại Phần Lan trên hơn 4.000 nhân viên khu vực công ít vận động cho thấy những người bắt đầu tập thể dục thường xuyên, đặc biệt là các bài tập cường độ cao, ít phải nghỉ làm vì bệnh hơn so với những người không thay đổi lối sống.
Bên cạnh đó, việc quản lý căng thẳng trong công việc cũng đóng vai trò quan trọng. Nhiều nghiên cứu cho thấy thiền định, chánh niệm và các kỹ thuật thư giãn có thể giúp giảm stress hiệu quả. Cuối cùng, trong các chuyến du lịch, việc tiêm phòng đầy đủ và thực hiện các biện pháp phòng ngừa nhiễm trùng đường hô hấp, như đeo khẩu trang ở nơi đông người, có thể giúp bạn tận hưởng trọn vẹn kỳ nghỉ thay vì bắt đầu nó bằng một trận ốm không mong muốn.
Đức Khương
