Nhiều người nghĩ tiêu hoang chỉ đơn giản là thiếu kỷ luật hoặc thiếu kiến thức quản lý tài chính. Nhưng đằng sau mỗi món đồ, mỗi lần chốt đơn cho vui, thực chất là hệ quả của nhiều cơ chế tâm lý, từ nhu cầu tìm kiếm cảm giác giải tỏa căng thẳng đến nỗi sợ bỏ lỡ.
1. Mua sắm mang lại cảm giác “được thưởng” ngay lập tức
Đây là một trong những lý do khiến tiêu hoang trở thành thói quen khó bỏ. Khi nhìn thấy một chiếc áo mình thích, một món đồ công nghệ mới hay một deal hời, người mua có thể nhanh chóng hình dung cảm giác vui vẻ khi sở hữu chúng. Ngược lại, nếu không chi tiền, khoản tiền được giữ lại trong tài khoản chỉ mang đến một lợi ích khá trừu tượng: Có thêm tiền cho một mục tiêu nào đó chưa rõ trong tương lai.
Elizabeth Dunn - Giáo sư tại Đại học British Columbia, đồng thời là chuyên gia về khoa học hạnh phúc, cho rằng nhiều người có xu hướng nghĩ rằng “chi tiền sẽ khiến mình hạnh phúc”, trong khi điều thực sự đem lại cảm giác hài lòng có thể lại nằm ở việc sống đúng với những giá trị của bản thân. Vì thế, nếu một người đã quen dùng mua sắm như một cách tìm kiếm niềm vui, việc bảo họ “đừng tiêu nữa” sẽ khó hiệu quả nếu chưa giải quyết được nhu cầu tâm lý đứng phía sau.
2. Bẫy lạm phát lối sống khiến mức chi tiêu tăng không có điểm dừng
Một người không nhất thiết phải đột nhiên mua một món đồ cực kỳ đắt tiền mới được xem là tiêu hoang. Đôi khi, vấn đề đến từ việc tiêu nhiều hơn một chút sau mỗi lần thu nhập tăng.
Đó chính là lạm phát lối sống. Lương tăng, người ta chuyển sang căn hộ tốt hơn, những bữa ăn bên ngoài trở nên thường xuyên hơn, rồi từ một chiếc điện thoại đang dùng tốt lại muốn đổi sang phiên bản mới nhất. Mỗi thay đổi riêng lẻ đều có vẻ hợp lý, nhưng cộng lại có thể khiến một người gần như không còn khoản tiền dư dù thu nhập đã cao hơn trước.
Chuyên gia tài chính Shari Greco Reiches cho rằng con người thường nghĩ có thể thoải mái chi tiêu sẽ khiến họ hạnh phúc hơn. Nhưng thực chất, đó chỉ là cái bẫy. Nếu không nhận ra điều này sớm, họ rất dễ bước vào một vòng xoáy mà mức chi tiêu liên tục tăng theo thu nhập, thậm chí là tăng vượt thu nhập.
3. Quảng cáo liên tục tạo ra cảm giác “không mua sẽ tiếc”
Người tiêu dùng hiện nay hiếm khi chỉ mua những gì họ chủ động tìm kiếm. Các nền tảng bán hàng và thương hiệu liên tục đưa ra những tín hiệu khiến một món đồ tưởng như không cần thiết bỗng trở nên cấp bách.
“Chỉ còn vài sản phẩm”, “sắp hết hàng”, “chỉ còn hai vé” hay một email thông báo chương trình giảm giá từ thương hiệu yêu thích đều có thể khiến người mua cảm thấy mình đang đứng trước một cơ hội không nên bỏ lỡ. Các chuyên gia lưu ý rằng chiến thuật marketing đánh vào cảm giác khan hiếm có thể thúc đẩy người tiêu dùng đưa ra quyết định bốc đồng và người tiêu dùng cần tỉnh táo nếu không muốn tài khoản vơi dần theo mỗi dịp sale hàng tháng, hàng quý, hàng năm.
4. Áp lực xã hội khiến chi tiêu dễ vượt khỏi nhu cầu cá nhân
Một bữa tối đắt tiền, chuyến du lịch cuối tuần hay một món đồ hàng hiệu đôi khi không xuất phát từ mong muốn thực sự mà đến từ việc bạn thấy người khác có, nên tự nhiên xuất hiện nhu cầu sở hữu.
Áp lực này đặc biệt rõ khi mạng xã hội liên tục cho chúng ta nhìn thấy cuộc sống của bạn bè, đồng nghiệp hoặc những người thành công ở cùng độ tuổi. Khi một người thường xuyên nhìn thấy người khác đi du lịch, ăn ở nhà hàng sang trọng hay mua những món đang hot, họ có thể bắt đầu coi đó là “mức sống bình thường” mà mình cũng nên có.
5. Tiêu hoang khó bỏ vì chỉ dựa vào ý chí là chưa đủ
Khi đã hiểu những yếu tố tâm lý đứng sau việc tiêu quá tay, cách giải quyết cũng không nên chỉ là tự nhắc mình “tháng sau phải tiết kiệm hơn”. Các chuyên gia cho rằng những thay đổi nhỏ và có thể kiểm soát được thường dễ duy trì hơn việc cố gắng thay đổi toàn bộ thói quen cùng lúc.
Điều đó có thể bắt đầu từ những việc rất cụ thể như đặt mục tiêu tiết kiệm rõ ràng, theo dõi các khoản chi, lập danh sách trước khi mua sắm và suy nghĩ trước về cảm giác tiếc nuối có thể xuất hiện sau khi chi tiền. Quan trọng hơn, nên rà soát lại sau mỗi lần mua hàng: Mình đã mua gì, vì sao mua và món đồ đó thực sự khiến mình vui đến mức nào.
Suy cho cùng, tiêu hoang không chỉ là 1 thói quen đơn lẻ, nó còn là câu chuyện về cách một người tìm kiếm niềm vui, phản ứng với áp lực xã hội và đưa ra quyết định trong những khoảnh khắc rất đời thường. Khi hiểu được những điều đó, việc kiểm soát chi tiêu sẽ không còn là cuộc chiến chỉ dựa vào ý chí, mà trở thành quá trình điều chỉnh lại cách chúng ta nhìn nhận về tiền và những gì thực sự khiến mình hạnh phúc.
(Nguồn: U.S.News)
Ngọc Linh
