Một nhân viên văn phòng bình thường sau giờ tan sở mở ứng dụng video ngắn với ý định ban đầu chỉ để thư giãn mười phút, nhưng rồi vô thức bị cuốn vào các kịch bản do AI tạo ra, những nhân vật chân thực, điểm kích thích dồn dập và danh sách đề xuất liên tục làm mới suốt hai giờ đồng hồ.
Theo phân tích từ tác giả GhostAI trên trang mạng xã hội Zhihu của Trung Quốc, đa số mọi người đều ngộ nhận bản thân chỉ đang giải trí đôi chút, nhưng biến đổi thực sự nguy hiểm đang diễn ra lại nằm ở chính khả năng chú ý của não bộ.
Trước đây, một tác phẩm điện ảnh hay truyền hình đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ từ biên kịch, diễn viên, quay phim cho đến dựng phim mới có thể thành hình. Ngày nay, với sự hỗ trợ đắc lực từ AI, một cá nhân đơn lẻ cũng có thể nhanh chóng sản xuất hàng loạt video.
Từ kịch bản, lồng tiếng cho đến hình ảnh, chi phí sản xuất liên tục hạ thấp, trong khi số lượng nội dung lại bùng nổ với tốc độ chưa từng có tiền lệ. Khi nội dung trở nên ngày càng rẻ mạt, thứ thực sự khan hiếm không còn là nội dung nữa, mà chính là sự chú ý ít ỏi mỗi ngày của mỗi con người.
Trong cuộc đua này, các nền tảng không ngừng học hỏi sở thích để phân phối nội dung bám sát thị hiếu của từng cá nhân. Về phía nhà sáng tạo, để tranh giành lưu lượng truy cập, họ liên tục gia tăng mật độ kịch bản, đẩy mạnh kích thích thị giác cùng những biến động cảm xúc dồn dập.
Người dùng sau mỗi lần vuốt màn hình lại liên tục nhận về phản hồi tức thì. Lâu dần, con người ngày càng quen với dòng thông tin chuyển đổi nhanh chóng, dẫn đến việc khó lòng kiên nhẫn để đọc kỹ hay suy ngẫm sâu sắc về một nội dung dài. GhostAI nhấn mạnh đây không phải vấn đề của riêng bất kỳ ai, mà là một cuộc cạnh tranh sự chú ý đang thực sự diễn ra.
AI không hề tạo ra bản tính tìm kiếm khoái cảm tức thì của nhân loại, công nghệ này chỉ đơn giản nâng cao hiệu suất sản xuất nội dung lên hàng chục, thậm chí hàng trăm lần, khiến mỗi người đều dễ dàng chìm đắm hơn vào thế giới ảo.
Đáng lưu tâm hơn, sự biến chuyển này đang âm thầm nới rộng khoảng cách giữa con người với nhau. Một bộ phận coi AI là công cụ sản xuất, vận dụng để học hỏi kiến thức mới, xử lý công việc, sáng tạo nội dung và tối ưu hóa hiệu suất. Trái lại, không ít người lại biến AI thành công cụ giải trí đơn thuần, tiêu tốn lượng thời gian khổng lồ vào luồng thông tin bất tận.
Vài năm sau, yếu tố tạo nên cách biệt thực sự sẽ không phải ai sở hữu công cụ AI tiên tiến hơn, mà là ai có thể duy trì bền bỉ năng lực tập trung, học tập và tư duy độc lập. Trong kỷ nguyên mới, cuộc cạnh tranh lớn nhất không còn là khả năng thu nhận thông tin, mà đã chuyển thành năng lực quản lý sự chú ý.
Về bản chất, công nghệ luôn giữ tính trung lập: nó vừa có thể hỗ trợ tạo ra giá trị, vừa có thể khuếch đại vô hạn tính lười biếng. Yếu tố quyết định kết quả chưa bao giờ thuộc về bản thân AI, mà nằm ở cách thức con người sử dụng. Trước các thuật toán ngày một thông minh, người dùng cần thiết lập lại các nguyên tắc kỷ luật cho chính mình.
Tác giả GhostAI đưa ra các khuyến nghị thiết thực: ấn định khung thời gian giải trí cố định thay vì vuốt màn hình vô tận; chủ động theo dõi nội dung hỗ trợ sự phát triển bản thân thay vì phó mặc hoàn toàn cho thuật toán; định kỳ rời xa điện thoại để não bộ thích nghi trở lại với việc đọc, tư duy và làm việc chuyên sâu. Những thói quen tưởng chừng giản đơn ấy lại tạo ra sự phân hóa rất lớn trong tương lai.
Trong mười năm tới, AI sẽ tiếp tục hạ thấp rào cản sáng tạo nội dung, tiếp cận tri thức và phát triển phần mềm. Dẫu vậy, sẽ có một năng lực ngày càng trở nên đắt đỏ - đó là khả năng duy trì sự tập trung liên tục. Người thực sự làm chủ AI không nhất thiết là người sử dụng nhiều công cụ nhất, mà là người biết biến AI thành phương tiện phục vụ cho mục tiêu của bản thân.
Tương tự, người nhận được phần thưởng của thời đại không phải kẻ đắm chìm vào công nghệ, mà là người giữ được sự tỉnh táo giữa làn sóng công nghệ. Thế giới không bao giờ thiếu trò giải trí và AI chỉ khiến chúng thêm phần phong phú; điều thực sự khan hiếm là những cá nhân biết chủ động kiểm soát sự chú ý của chính mình.
Đức Khương
