Không nhiều tác phẩm văn học Việt Nam có thể chạm tới độc giả toàn cầu, càng hiếm tác phẩm thiếu nhi làm được điều đó. Thế nhưng, một cuốn sách ra đời từ năm 1941 đã vượt qua mọi rào cản về ngôn ngữ và biên giới để được dịch sang hơn 15 thứ tiếng, xuất bản tại hơn 40 quốc gia và vùng lãnh thổ.
Tác phẩm ấy chính là Dế Mèn Phiêu Lưu Ký của nhà văn Tô Hoài - tên tuổi lớn của văn học Việt Nam hiện đại.
Nhà văn của mọi lứa tuổi và kho tàng sáng tác đồ sộ
Tô Hoài có tên khai sinh là Nguyễn Sen, sinh ngày 27/9/1920 tại thôn Cát Động, Thị trấn Kim Bài, huyện Thanh Oai (nay là xã Thanh Oai), Hà Nội và qua đời ngày 6/7/2014, hưởng thọ 93 tuổi.
Trong suốt cuộc đời cầm bút, Tô Hoài là nhà văn có đóng góp lớn cho văn học nước nhà. Không chỉ ghi dấu ở mảng văn học dành cho người lớn, nhiều tác phẩm thiếu nhi của ông còn được dịch sang nhiều ngôn ngữ. Chính vì vậy, ông được nhiều người gọi là “nhà văn của mọi lứa tuổi”.
Sinh ra trong một gia đình thợ thủ công ở huyện Thanh Oai (cũ) nhưng Tô Hoài lại lớn lên tại quê ngoại ở làng Nghĩa Đô, huyện Từ Liêm, phủ Hoài Đức, tỉnh Hà Đông (cũ), nay thuộc khu vực quận Cầu Giấy (cũ), Hà Nội. Bút danh Tô Hoài của ông được ghép từ hai địa danh quen thuộc là sông Tô Lịch và phủ Hoài Đức.
Tuổi trẻ của nhà văn gắn liền với nhiều công việc mưu sinh khác nhau như bán hàng, dạy trẻ, làm kế toán hiệu buôn, thậm chí có thời gian thất nghiệp. Tuy nhiên, chính văn chương đã mở ra bước ngoặt lớn trong cuộc đời ông. Ngay từ những sáng tác đầu tiên, Tô Hoài đã nhanh chóng thu hút sự chú ý của độc giả, đặc biệt sau thành công vang dội của tác phẩm Dế Mèn Phiêu Lưu Ký.
Năm 1943, ông gia nhập Hội Văn hóa cứu quốc. Trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp, Tô Hoài hoạt động tích cực trong lĩnh vực báo chí và sáng tác, cho ra đời nhiều tác phẩm quan trọng, trong đó có Truyện Tây Bắc. Sau năm 1954, ông có điều kiện tập trung nhiều hơn cho công việc sáng tác văn học.
Trải qua hơn 60 năm lao động nghệ thuật, Tô Hoài đã để lại hơn 100 tác phẩm thuộc nhiều thể loại như truyện ngắn, truyện dài, hồi ký, ký sự, tiểu luận, kịch bản phim và các tác phẩm viết về kinh nghiệm sáng tác.
Những sáng tác đầu tay của ông được đăng trên các ấn phẩm như Hà Nội Tân Văn và Tiểu Thuyết Thứ Bảy. Ngay khi xuất hiện, các tác phẩm này đã nhận được sự quan tâm của đông đảo bạn đọc, đồng thời giúp ông từng bước khẳng định vị thế trong đời sống văn học.
Nhiều tác phẩm nổi bật của Tô Hoài có thể kể đến như Quê Người, O Chuột, Con Dế Mèn (sau được bổ sung và đổi tên thành Dế Mèn Phiêu Lưu Ký), Trăng Thề, Nhà Nghèo...
Sau năm 1945, tư duy sáng tác của ông có sự chuyển biến rõ nét. Nếu trước đó ngòi bút của Tô Hoài chủ yếu tập trung vào những vùng quê nghèo ngoại thành Hà Nội thì về sau, ông mở rộng không gian phản ánh tới nhiều vùng đất, nhiều tầng lớp con người khác nhau.
Dù vậy, một mạch nguồn quan trọng trong sáng tác của ông vẫn là những suy ngẫm về xã hội Việt Nam trước năm 1945. Các tác phẩm như Mười Năm, Quê Nhà, Chuyện Cũ Hà Nội... đã tái hiện sinh động ký ức lịch sử, văn hóa và đời sống Hà Nội qua nhiều giai đoạn khác nhau.
Thông qua những trang viết ấy, người đọc có cơ hội hiểu hơn về phong tục, tập quán, nếp sinh hoạt và con người Hà Nội trong suốt thế kỷ XX. Đây cũng là minh chứng cho vốn sống phong phú cùng nguồn cảm hứng sáng tác dồi dào của nhà văn.
Dế Mèn Phiêu Lưu Ký – tác phẩm Việt Nam vươn ra thế giới
Năm 1941, Dế Mèn Phiêu Lưu Ký chính thức ra đời và nhanh chóng trở thành hiện tượng của văn học thiếu nhi Việt Nam. Thành công của tác phẩm giúp tên tuổi Tô Hoài được biết đến rộng rãi hơn, đồng thời xuất hiện thường xuyên trên nhiều tờ báo và tạp chí như Truyền Bá, Phổ Thông Bán Nguyệt San, Những Tác Phẩm Hay...
Tác phẩm kể về hành trình trưởng thành của Dế Mèn - một chú dế trẻ, khỏe mạnh, tự tin nhưng cũng đầy kiêu ngạo và bồng bột. Sau bài học đau đớn từ cái chết của Dế Choắt, Dế Mèn bắt đầu những chuyến phiêu lưu qua nhiều vùng đất, gặp gỡ những người bạn mới và đối mặt với nhiều thử thách khác nhau.
Qua từng trải nghiệm, chú dế dần nhận ra giá trị của tình bạn, tinh thần trách nhiệm, sự đoàn kết cũng như khát vọng hướng tới một cuộc sống hòa bình, tốt đẹp hơn.
Theo Trung ương Hội Kỷ lục gia Việt Nam, Dế Mèn Phiêu Lưu Ký đã được chuyển ngữ sang hơn 15 thứ tiếng trên thế giới, bao gồm tiếng Pháp, Nga, Đức, Trung Quốc, Nhật Bản, Ba Lan, Romania, Cuba, Hàn Quốc, Lào, Campuchia, Thái Lan cùng nhiều ngôn ngữ khác. Không dừng lại ở đó, tác phẩm còn được xuất bản tại hơn 40 quốc gia và vùng lãnh thổ.
Từ những bãi cỏ ven sông Tô Lịch trong trí tưởng tượng của một nhà văn Việt Nam, Dế Mèn Phiêu Lưu Ký đã vượt qua biên giới quốc gia để trở thành người bạn tuổi thơ của nhiều thế hệ độc giả trên khắp thế giới. Hơn 8 thập kỷ sau ngày ra đời, hành trình của Dế Mèn vẫn tiếp tục được nối dài, trở thành một trong những biểu tượng thành công nhất của văn học Việt Nam.
Tổng hợp
Nhật Linh
