Trưa 6/10, Hội đồng xét xử TAND thành phố Đồng Nai tuyên phạt bị cáo Nguyễn Đức Anh mức án tử hình về tội giết người; 6 năm tù về tội sử dụng trái phép vũ khí quân dụng. Tổng hợp hình phạt chung đối với Nguyễn Đức Anh là tử hình.
Cùng với tuyên mức án tử hình, Nguyễn Đức Anh phải bồi thường cho bị hại và gia đình tổng số tiền hơn 1,1 tỷ đồng.
Hội đồng xét xử nhận định hành vi của bị cáo Nguyễn Đức Anh là đặc biệt nguy hiểm cho xã hội, gây tổn thất rất lớn cho gia đình các bị hại, gây hoang mang, bàng hoàng tột độ trong quần chúng nhân dân; gây ảnh hưởng đặc biệt nghiêm trọng đến an ninh, trật tự tại địa phương.
Đáng chú ý, sau khi phiên tòa đã kết thúc, trên mạng xã hội bất ngờ lan truyền nhiều hình ảnh và clip về bị cáo. Đặc biệt là khoảnh khắc Nguyễn Đức Anh quay người lại phía sau tìm kiếm người thân.
Sau đó, một bộ phận cư dân mạng bày tỏ sự thương tiếc cho bị cáo, và kêu gọi tòa án giảm nhẹ hình phạt để Nguyễn Đức Anh có cơ hội làm lại cuộc đời.
“Tuổi trẻ bồng bột thôi, tha cho em nó về với gia đình đi”, tài khoản N.T bình luận
“Tôi thấy thương chảy nước mắt, tha cho em đi, người chết thì cũng không sống lại được”, tài khoảng H.N cho hay.
Cần phân biệt giữa cảm thông và biện minh cho hành vi phạm tội
Trước sự việc trên, Thượng tá, TS.Đào Trung Hiếu, chuyên gia tội phạm học, cựu điều tra viên Đội Điều tra trọng án, Phòng Cảnh sát hình sự, Công an TP Hà Nội cho rằng, hiện tượng một bộ phận cư dân mạng bày tỏ sự thương cảm đối với Nguyễn Đức Anh cần được nhìn nhận dưới góc độ tâm lý học xã hội và tội phạm học, thay vì đơn giản quy kết rằng những người bày tỏ sự cảm thông đều đang cổ súy cho tội phạm.
Theo Thượng tá Hiếu, con người có xu hướng đồng cảm với những gì họ trực tiếp nhìn thấy và cảm nhận. Một bị cáo xuất hiện trước tòa với dáng vẻ trẻ tuổi, tâm trạng căng thẳng, những biểu hiện đau khổ hoặc hoàn cảnh cá nhân được chia sẻ trên mạng có thể khơi gợi lòng trắc ẩn. Trong tâm lý học, điều này có liên quan đến hiệu ứng nạn nhân có thể nhận diện: Con người thường dễ xúc động trước một số phận cụ thể, hiện diện rõ ràng hơn là trước những mất mát được phản ánh gián tiếp.
Đáng chú ý, khi những đoạn video ngắn liên tục tập trung vào biểu cảm, ngoại hình hoặc hoàn cảnh của bị cáo, trong khi nỗi đau của gia đình nạn nhân ít được nhắc đến, nhận thức của người xem có nguy cơ bị lệch trọng tâm. Công chúng có thể dần chuyển từ việc đánh giá hành vi phạm tội sang thương cảm cho người thực hiện hành vi ấy. Cơ chế lan truyền cảm xúc và tâm lý đám đông trên mạng xã hội càng khiến hiện tượng này dễ được khuếch đại.
“Tuy nhiên, cần phân biệt rạch ròi giữa cảm thông với một con người và biện minh cho hành vi phạm tội. Pháp luật hình sự Việt Nam luôn đề cao tính nhân đạo, xem xét đầy đủ nhân thân, hoàn cảnh, động cơ, các tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ trách nhiệm hình sự khi quyết định hình phạt. Nhưng sự khoan hồng phải dựa trên căn cứ pháp luật và những tình tiết được chứng minh, không thể được quyết định bởi số lượt yêu thích, bình luận hay một làn sóng thương cảm trên mạng xã hội.
Chúng ta có thể thương cảm cho số phận một bị cáo, nhưng không được vì thế mà quên đi số phận những người đã mất và nỗi đau của những người ở lại. Công lý cần sự tỉnh táo của lý trí, còn lòng nhân đạo chỉ thực sự có ý nghĩa khi không bỏ quên nạn nhân”, ông Hiếu cho hay.
Với kinh nghiệm gần 15 năm trong nghề điều tra trọng án, Thượng tá Đào Trung Hiếu cho rằng, không thể đánh giá nhân cách, mức độ ăn năn hay khả năng cải tạo của một bị cáo chỉ qua nét mặt, ánh mắt, cử chỉ hoặc những biểu hiện cảm xúc tại phiên tòa. Đây là vấn đề cần đặc biệt thận trọng, bởi con người có thể biểu hiện những trạng thái tâm lý giống nhau nhưng xuất phát từ những nguyên nhân hoàn toàn khác nhau.
Một bị cáo cúi đầu, bật khóc hoặc có vẻ suy sụp có thể đang hối hận về hành vi đã gây ra, nhưng cũng có thể đang sợ hãi trước hình phạt, đau khổ vì tương lai bị đánh mất hoặc lo lắng cho số phận bản thân. Ngược lại, một người có vẻ bình thản, ít biểu lộ cảm xúc chưa chắc đã vô cảm hay thiếu ăn năn. Khả năng biểu đạt cảm xúc chịu ảnh hưởng của đặc điểm nhân cách, trạng thái tâm lý, hoàn cảnh và nhiều yếu tố cá nhân khác.
“Trong thực tiễn điều tra, chúng tôi luôn phải phân biệt giữa biểu hiện tâm lý bên ngoài với động cơ, nhận thức và thái độ thực sự của người thực hiện hành vi. Không có một cử chỉ hay biểu cảm đơn lẻ nào đủ độ tin cậy để kết luận một người đang nói thật, nói dối hoặc thực lòng hối cải.
Sự ăn năn cần được đánh giá thông qua tổng thể lời khai, thái độ nhận trách nhiệm, hành vi sau khi phạm tội, việc khắc phục hậu quả và những tài liệu, chứng cứ có liên quan. Đặc biệt, phải phân biệt sự hối tiếc vì đã gây tổn hại cho người khác với sự hối tiếc vì bản thân phải gánh chịu hậu quả pháp lý. Hai trạng thái ấy có thể cùng tồn tại, nhưng không đồng nhất.
Dưới góc độ pháp luật, việc người phạm tội thành khẩn khai báo, ăn năn hối cải có thể được xem xét là tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự khi đáp ứng điều kiện luật định. Tuy nhiên, sự đánh giá ấy thuộc trách nhiệm của cơ quan tiến hành tố tụng trên cơ sở toàn bộ tài liệu vụ án, không thể được quyết định bằng vài giây hình ảnh lan truyền trên mạng.
Một biểu cảm có thể khiến chúng ta xúc động, nhưng không đủ để kết luận về nhân cách của một con người. Trong tư pháp hình sự, cảm xúc có thể gợi ra câu hỏi, còn chứng cứ mới là cơ sở để trả lời”, ông Hiếu phân tích.
Không phải cứ thiếu tình thương là sẽ phạm tội…
Liên quan đến vụ án, việc gia đình bị cáo vắng mặt trong phiên tòa khiến cộng đồng mạng bắt đầu đặt câu hỏi về bố mẹ của Nguyễn Đức Anh: “Có hay không sự bỏ bê con cái nên dẫn đến hành vi tiêu cực của bị cáo?”.
“...Chúng tôi không hề xin giảm án cho bị cáo mà đang thấy thương hại cho 1 kiếp người không được thừa hưởng giáo dục từ gia đình và kiếp người bị xã hội ruồng bỏ…”, tài khoản D.T bình luận.
Phân tích về vấn đề này, chuyên gia Đào Trung Hiếu cho rằng, đây là hiện tượng có thể lý giải từ nhiều cơ chế tâm lý.
Trước hết, con người có nhu cầu tìm kiếm nguyên nhân để giải thích những hành vi gây sốc, đặc biệt là hành vi phạm tội nghiêm trọng. Khi đối diện một sự việc vượt ra ngoài những chuẩn mực thông thường, chúng ta thường muốn tìm một hoàn cảnh, một biến cố hoặc một tổn thương nào đó để khiến sự việc trở nên dễ hiểu hơn.
Trong tâm lý học xã hội, xu hướng này có liên quan đến cách con người quy kết nguyên nhân hành vi. Khi nhìn thấy một bị cáo có vẻ cô độc, đau khổ, người xem có thể nhanh chóng liên hệ trạng thái ấy với sự thiếu thốn tình cảm, bất hạnh gia đình hoặc những tổn thương trong quá khứ, dù chưa có đủ thông tin kiểm chứng.
Một cơ chế khác là thiên lệch cảm xúc. Những hình ảnh trực quan, đặc biệt là gương mặt và biểu cảm của một con người cụ thể, thường có sức tác động mạnh hơn những thông tin trừu tượng về hậu quả vụ án. Người xem nhìn thấy sự đau khổ của bị cáo ngay trước mắt, trong khi nỗi đau của nạn nhân và gia đình họ có thể chỉ hiện diện qua những dòng tin hoặc đã bị đẩy ra khỏi khung hình.
Mạng xã hội còn tạo ra hiệu ứng cộng hưởng. Khi một bình luận thương cảm nhận được hàng nghìn lượt đồng tình, những người khác có thể tiếp tục diễn giải câu chuyện theo cùng một hướng. Qua nhiều lần chia sẻ, một giả thuyết chưa được chứng minh, chẳng hạn bị cáo phạm tội vì thiếu tình thương gia đình, có nguy cơ dần được tiếp nhận như một sự thật.
“Từ góc độ tội phạm học, không có nghĩa cứ thiếu tình thương là sẽ phạm tội, hoặc một hành vi phạm tội nghiêm trọng có thể được giải thích đầy đủ chỉ bằng sự bất hạnh trong gia đình.
Chúng ta có thể tìm hiểu những tổn thương trong cuộc đời một người để phục vụ phòng ngừa tội phạm, nhưng không thể lấy những tổn thương chưa được kiểm chứng làm lý do phủ nhận trách nhiệm của họ đối với hậu quả đã gây ra.
Lòng trắc ẩn là một phẩm chất đáng quý. Tuy nhiên, nếu chỉ thương cảm cho người đang đứng trước vành móng ngựa mà quên những người đã mất, những gia đình bị tước đi người thân, thì sự đồng cảm ấy đã trở nên mất cân bằng” ông Hiếu nói.
Cuối cùng, Thượng tá, TS.Đào Trung Hiếu cảnh báo, hiện tượng thần tượng hóa hoặc xây dựng hình ảnh đáng thương cho người phạm tội trên mạng xã hội có thể làm sai lệch cách công chúng, đặc biệt là người trẻ.
Khi một hành vi nguy hiểm liên tục được kể lại bằng những câu chuyện giàu cảm xúc, tập trung vào ngoại hình, sự cô độc hoặc hoàn cảnh đáng thương của người thực hiện, mức độ nghiêm trọng của hành vi có nguy cơ bị lu mờ. Công chúng dần quan tâm người phạm tội trông như thế nào, có đáng thương hay không, thay vì họ đã gây ra hậu quả gì và phải chịu trách nhiệm ra sao.
Đối với một bộ phận người trẻ, những người đang trong quá trình hình thành hệ giá trị và khả năng đánh giá các vấn đề xã hội phức tạp, sự lặp lại của những nội dung như vậy có thể tạo ra nhận thức lệch lạc: người phạm tội có ngoại hình thu hút, biết thể hiện cảm xúc hoặc có câu chuyện đời bất hạnh thì đáng được tha thứ, bất kể tính chất và hậu quả hành vi.
Đáng lo ngại hơn là hiện tượng lãng mạn hóa người phạm tội. Khi một bị cáo có ngoại hình thu hút, biết thể hiện cảm xúc, được gán cho những phẩm chất chưa được kiểm chứng, thậm chí trở thành đối tượng thần tượng trên mạng, ranh giới giữa cảm thông với con người và tán thưởng người thực hiện hành vi nguy hiểm có thể bị xóa nhòa.
Tất nhiên, không thể kết luận rằng cứ xem những nội dung này thì người trẻ sẽ bắt chước phạm tội. Nhưng việc liên tục tiếp xúc với những cách kể chuyện thiên lệch có thể ảnh hưởng đến thái độ đối với bạo lực, trách nhiệm cá nhân và sự công bằng.
Một hệ lụy khác ít được chú ý là nguy cơ gây tổn thương thứ cấp đối với gia đình nạn nhân.
“Hãy hình dung những người đã mất đi người thân phải chứng kiến cộng đồng mạng liên tục ca ngợi, thương cảm hoặc kêu gọi khoan hồng cho người gây ra mất mát ấy, trong khi nỗi đau của họ gần như bị lãng quên. Đó có thể là một sự tổn thương tiếp diễn trong đời sống tinh thần của những người ở lại.
Với người trẻ, cần giáo dục khả năng phân biệt giữa sự đồng cảm và sự ngưỡng mộ, giữa việc tìm hiểu nguyên nhân tội phạm với việc biện minh cho tội phạm. Xã hội có thể dành lòng trắc ẩn cho người phạm tội, nhưng không nên biến họ thành thần tượng. Bởi khi sự thương cảm dành cho người gây ra tội ác lấn át nỗi đau của nạn nhân, điều bị tổn thương không chỉ là cảm nhận về công lý, mà còn là hệ giá trị đạo đức của cộng đồng”, ông Hiếu nhấn mạnh.
Giả Hủ
Nguồn ảnh: NVCC
