Xử phạt kịch khung vi phạm hành chính với Zalo
Mới đây, qua công tác kiểm tra việc chấp hành pháp luật về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia đã ban hành quyết định xử phạt vi phạm hành chính đối với Công ty cổ phần Tập đoàn VNG (địa chỉ trụ sở tại số Z06 đường số 13, phường Tân Thuận, TP.HCM) 810 triệu đồng về các hành vi vi phạm.
Cụ thể, các vi phạm gồm không thiết lập phương thức để người tiêu dùng lựa chọn phạm vi thông tin đồng ý cung cấp và bày tỏ sự đồng ý hoặc không đồng ý theo quy định đối với một số thông tin.
Vi phạm liên quan tới việc không có cơ chế để người tiêu dùng lựa chọn việc cho phép hoặc không cho phép thực hiện việc sử dụng thông tin của người tiêu dùng để quảng cáo, giới thiệu sản phẩm, hàng hóa, dịch vụ và hoạt động có tính chất thương mại khác.
Zalo vừa nhận mức phạt 810 triệu đồng. Ảnh minh họa
Các vi phạm khác như quy định điều khoản không được phép quy định trong điều kiện giao dịch chung theo quy định. Điều kiện giao dịch chung không quy định cụ thể thời điểm áp dụng.
Không công khai quy trình tiếp nhận và giải quyết phản ánh, yêu cầu, khiếu nại của người tiêu dùng theo hình thức niêm yết ở vị trí dễ nhìn thấy tại trụ sở, địa điểm kinh doanh và đăng tải trên trang thông tin điện tử, phần mềm ứng dụng theo quy định.
Không công khai cho người tiêu dùng dễ bị tổn thương các nội dung, cơ chế, chính sách áp dụng với người tiêu dùng dễ bị tổn thương theo quy định.
Người dùng đã bấm “Đồng ý”, dữ liệu cá nhân giờ ra sao?
Chia sẻ trên VnExpress, Luật sư Trần Đình Phúc (Công ty Đông Phương Luật) cho rằng, cần xem xét lại tính hiệu lực của sự "đồng ý" mà người dùng đã xác lập trong các giao dịch liên quan đến dữ liệu cá nhân. Theo Điều 117 và Điều 123 Bộ luật Dân sự 2015, một giao dịch dân sự chỉ có hiệu lực khi các bên hoàn toàn tự nguyện và nội dung không vi phạm điều cấm của luật. Trong trường hợp của Zalo, cơ chế "đồng ý tất cả hoặc bị xóa tài khoản" đã xâm phạm nghiêm trọng nguyên tắc tự nguyện này.
Theo luật sư Phúc, khi sự "đồng ý" được đưa ra trong trạng thái bị áp đặt, hoặc khi người dùng không được cung cấp đầy đủ thông tin về mục đích xử lý dữ liệu, thì về mặt pháp lý, sự "đồng ý" đó có thể bị xem là vô hiệu do vi phạm điều cấm của luật, trái đạo đức xã hội.
Quan điểm này cũng phù hợp với Điều 11 Nghị định 13/2023/NĐ-CP. Theo đó, việc "đồng ý" của chủ thể dữ liệu chỉ có hiệu lực khi họ tự nguyện và biết rõ loại dữ liệu được xử lý, mục đích xử lý, tổ chức, cá nhân xử lý dữ liệu cũng như quyền và nghĩa vụ của mình.
Trước đó, nhiều người dân băn khoăn khi đọc thông báo mà Zalo ép người dùng phải đồng ý các điều khoản mà mình đưa ra.
Việc Zalo không làm rõ mục đích sử dụng dữ liệu cá nhân và không thiết lập cơ chế để người dùng lựa chọn phạm vi thông tin "đồng ý" đã làm mất đi tính hợp pháp của hoạt động thu thập dữ liệu ngay từ thời điểm xác lập, bất kể người dùng có nhấn nút "đồng ý" trên ứng dụng hay không.
Xét về hệ quả pháp lý, khi một điều khoản trong hợp đồng theo mẫu bị xác định là vi phạm pháp luật, Điều 131 Bộ luật Dân sự quy định các bên phải khôi phục lại tình trạng ban đầu nếu giao dịch dân sự vô hiệu.
"Đối với dữ liệu cá nhân, 'khôi phục tình trạng ban đầu' đồng nghĩa với việc doanh nghiệp phải chấm dứt ngay việc xử lý dữ liệu dựa trên các điều khoản vi phạm. Đơn vị vận hành không được tiếp tục khai thác những thông tin đã thu thập trái quy định cho đến khi ban hành điều khoản mới phù hợp pháp luật", ông Phúc phân tích.
Bên cạnh trách nhiệm hành chính đã bị xử phạt, Zalo còn có thể phải đối mặt với trách nhiệm dân sự đối với người dùng. Theo yêu cầu của cơ quan quản lý, doanh nghiệp phải rà soát toàn bộ hệ thống điều khoản sử dụng, đồng thời có trách nhiệm thông báo, giải thích rõ nội dung điều khoản và yêu cầu người dùng xác nhận lại sự "đồng ý" trên cơ sở các lựa chọn cụ thể, thay vì cơ chế áp đặt như trước.
Hồi chuông về trách nhiệm bảo vệ dữ liệu cá nhân
Theo Dân Việt, luật sư Diệp Năng Bình - Trưởng văn phòng Luật sư Tinh Thông Luật, Đoàn Luật sư TPHCM - cho biết, vụ việc Zalo bị Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia xử phạt 810 triệu đồng không chỉ là câu chuyện cạnh tranh mà còn gióng lên hồi chuông về trách nhiệm bảo vệ dữ liệu cá nhân trong thời đại kinh tế số.
Cũng theo luật sư Bình, quyền của người dùng hiện nay đã được luật hóa khá rõ ràng, chứ không phải chỉ là “hứa bảo vệ cho có”.
Theo Điều 4 và Điều 9 Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân 2025, mọi cá nhân đều có quyền được thông báo, được biết rõ ai đang thu thập dữ liệu của mình, thu thập để làm gì, và có quyền nói “không” nếu không đồng ý. Người dùng cũng có quyền rút lại sự đồng ý bất cứ lúc nào, hoặc yêu cầu xóa, chỉnh sửa, hạn chế xử lý dữ liệu nếu thấy bị xâm phạm.
Nếu doanh nghiệp sử dụng dữ liệu trái mục đích căn cứ vào Điều 23 của Luật này cho phép người dùng khiếu nại, tố cáo hoặc khởi kiện ra tòa để đòi bồi thường. Song song đó thì theo Điều 27 Luật Cạnh tranh 2018 còn coi việc lợi dụng vị thế thị trường để ép người tiêu dùng chia sẻ dữ liệu cá nhân là hành vi bị cấm.
"Nói một cách dễ hiểu, quyền của người dùng giờ không còn là “quyền đạo đức nữa”, mà đã là “quyền có chế tài”, nếu dám xâm phạm là phải chịu trách nhiệm", luật sư Bình nhấn mạnh.
Đã có không ít người dùng bức xúc xoá ứng dụng Zalo.
Trả lời câu hỏi liệu doanh nghiệp đưa cam kết này có đủ để khôi phục niềm tin người dùng, hay cần thêm cơ chế giám sát độc lập và chế tài cụ thể hơn, luật sư Bình cho rằng cam kết là điều nên làm, nhưng chỉ hứa suông thì không tin được.
"Luật quy định rất rõ tại Điều 31 và Điều 33 Nghị định 356/2025/NĐ-CP bắt buộc các nền tảng như Zalo phải kiểm toán dữ liệu định kỳ, báo cáo kết quả cho cơ quan quản lý, và chịu giám sát ngẫu nhiên. Nếu tái phạm, mức phạt có thể lên đến 5% doanh thu từ hành vi vi phạm hoặc bị đình hoạt động hệ thống xử lý dữ liệu", luật sư Bình nêu.
Theo đó, nếu muốn khôi phục niềm tin xã hội doanh nghiệp phải “mở cửa” để được soi. Rà soát nội bộ là chưa đủ và phải có bàn tay giám sát độc lập từ bên thứ ba. Họ cần công khai kết quả kiểm toán dữ liệu, minh bạch quy trình xin - rút - xóa dữ liệu người dùng. Chỉ khi nào doanh nghiệp coi việc minh bạch thông tin như điều kiện sống còn, còn cơ quan quản lý kiểm tra thực sự chứ không trên giấy, thì có thể người dùng mới tin tưởng trở lại".
Tạm kết
Trong thời đại số, dữ liệu cá nhân không chỉ là tài sản của cá nhân mà còn là nguồn lực quan trọng cho phát triển kinh tế. Nhưng việc khai thác nguồn lực này phải dựa trên sự đồng thuận chân thật, không phải sự đồng ý bị ép buộc.
Vụ Zalo cho thấy rằng xây dựng môi trường số văn minh không thể chỉ dựa vào thiện chí của doanh nghiệp mà cần sự giám sát chặt chẽ từ cơ quan quản lý và nhận thức đúng đắn từ chính người dùng về quyền của mình.
Qua công tác kiểm tra việc chấp hành pháp luật về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia cũng đã ban hành quyết định xử phạt vi phạm hành chính đối với Công ty TikTok Pte. Ltd (địa chỉ trụ sở tại số 1 Raffles Quay, #26-10, Singapore) với số tiền 880 triệu đồng về các hành vi vi phạm.
Theo đó, TikTok đã không có cơ chế để người tiêu dùng lựa chọn việc cho phép hoặc không cho phép thực hiện việc sử dụng thông tin của người tiêu dùng để quảng cáo, giới thiệu sản phẩm, hàng hóa, dịch vụ.
Quy định điều khoản không được phép quy định trong điều kiện giao dịch chung theo quy định. Gây nhầm lẫn cho người tiêu dùng thông qua việc cung cấp thông tin không đầy đủ về nội dung, đặc điểm giao dịch giữa người tiêu dùng với tổ chức, cá nhân kinh doanh.
Không ban hành trình tự, thủ tục, phương thức hoặc biện pháp phù hợp với từng đối tượng người tiêu dùng dễ bị tổn thương để bảo đảm quyền khiếu nại, yêu cầu giải quyết tranh chấp và các quyền khác của người tiêu dùng dễ bị tổn thương.
Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia đã yêu cầu công ty chấm dứt các hành vi vi phạm, chủ động rà soát và hoàn thiện các nội dung, chính sách, bảo đảm tuân thủ đầy đủ, chính xác các quy định của pháp luật bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.
