Tôi từng là người rất khó chấp nhận những gì nằm ngoài kế hoạch. Tôi muốn biết trước mình sẽ làm gì, đi đâu, công việc sẽ diễn ra thế nào và một mối quan hệ đang đi về đâu. Chỉ cần một thay đổi bất ngờ xuất hiện, tôi đã thấy bồn chồn. Có những việc hoàn toàn không nghiêm trọng nhưng vì không thể kiểm soát kết quả, tôi vẫn suy nghĩ về chúng rất lâu.
Tôi luôn nghĩ đó là tính cẩn thận. Tôi thích chuẩn bị kỹ, thích chủ động và không muốn để mọi thứ xảy ra theo kiểu “đến đâu hay đến đó”. Nhưng càng lớn, tôi càng nhận ra có những lúc mình không chuẩn bị vì cần thiết. Tôi chuẩn bị vì sợ.
Xem Sex Education, tôi nghĩ nhiều đến Jean Milburn. Là một chuyên gia trị liệu tình dục, Jean có thể lắng nghe và phân tích những vấn đề phức tạp của người khác. Nhưng trong chính cuộc sống của mình, cô nhiều lần cho thấy nhu cầu muốn nắm quyền chủ động, đặc biệt khi đứng trước những thay đổi mà cô không thể đoán trước.
Jean Milburn luôn muốn có câu trả lời cho những điều không chắc chắn
Jean là người quen với việc dùng kiến thức để lý giải mọi chuyện. Cô quan sát hành vi, phân tích cảm xúc và thường có một cách tiếp cận rất lý trí trước các vấn đề. Trong gia đình, Jean cũng có xu hướng muốn biết chuyện gì đang xảy ra, muốn đưa ra lời khuyên và can thiệp khi cho rằng mọi thứ đang đi chệch hướng.
Mối quan hệ giữa Jean và con trai Otis nhiều lần cho thấy điều này. Jean yêu con, nhưng đôi khi cô vượt qua ranh giới riêng tư của Otis vì tin rằng mình cần hiểu chuyện gì đang diễn ra để có thể giúp cậu. Càng không biết, cô càng muốn tìm hiểu. Càng không chắc chắn, cô càng khó ngồi yên.
Nhưng Sex Education cũng cho thấy Jean không phải là người luôn bình tĩnh như vẻ ngoài. Cuộc sống của cô thay đổi mạnh khi mang thai ở tuổi trung niên và sau đó phải đối diện với nhiều bất ổn trong chuyện gia đình, công việc và các mối quan hệ. Những tình huống ấy buộc Jean phải sống với những câu hỏi không có lời giải ngay lập tức.
Điều đó khiến tôi nhìn thấy mình.
Tôi cũng thường muốn kiểm soát mọi thứ khi cảm thấy không chắc chắn về điều gì đó. Tôi muốn hỏi rõ để biết người kia nghĩ gì, muốn lên kế hoạch thật kỹ để chắc chắn mọi việc không đổ vỡ, muốn dự đoán trước kết quả để không phải bất ngờ.
Nhưng càng muốn nắm chắc mọi thứ, tôi càng mệt.
Hóa ra tôi sợ những điều không thể kiểm soát
Sau này, tôi mới nhận ra mình có một nỗi sợ rất rõ: sợ mọi chuyện xảy ra mà mình không kịp chuẩn bị.
Tôi sợ đã cố gắng nhưng kết quả vẫn không như mong muốn, sợ đặt niềm tin vào một người nhưng họ lại thay đổi, sợ một biến cố nào đó xuất hiện và phá hỏng tất cả.
Vì thế, tôi cố kiểm soát những gì có thể.
Nhưng vấn đề là cuộc sống luôn có những phần không thể kiểm soát.
Tôi không thể quyết định người khác sẽ yêu mình bao lâu, không thể biết trước một công việc có diễn ra đúng như kế hoạch hay không, không thể ngăn mọi người thay đổi, không thể chuẩn bị cho tất cả những điều chưa xảy ra.
Theo Hiệp hội Tâm lý Mỹ, cảm giác không chắc chắn có thể khiến con người trải nghiệm căng thẳng và lo âu. Khi đối diện với những tình huống khó đoán, chúng ta thường cố tìm kiếm thêm thông tin hoặc áp dụng những cách giúp lấy lại cảm giác chủ động. Nhưng cảm giác kiểm soát và khả năng kiểm soát thực tế không phải lúc nào cũng giống nhau.
Tôi càng cố kiểm soát, càng mệt mỏi
Điều trớ trêu là kiểm soát có thể đem lại cảm giác dễ chịu trong một thời gian ngắn.
Nhưng rồi một chuyện khác lại xuất hiện. Và tôi lại phải kiểm soát thêm.
Tôi nhận ra đây là một vòng lặp không có điểm dừng. Bởi không có mức độ chuẩn bị nào đủ để loại bỏ hoàn toàn sự bất ngờ khỏi cuộc sống.
Jean Milburn cũng khiến tôi nghĩ đến điều đó. Dù có hiểu biết về tâm lý con người, cô vẫn không thể dự đoán mọi lựa chọn của Otis. Dù cố gắng quản lý cuộc sống của mình, cô vẫn phải đối diện với những thay đổi không thể sắp xếp theo ý muốn.
Có lẽ đây là điều khó chấp nhận nhất: hiểu rất nhiều không đồng nghĩa với việc kiểm soát được tất cả.
Phân biệt điều mình có thể làm và điều mình lo lắng
Sau khi nhận ra điều này, tôi không cố ép mình trở thành người sống hoàn toàn tùy hứng. Tôi vẫn thích lên kế hoạch và chuẩn bị trước. Tôi nghĩ đó có thể là một thói quen tốt.
Nhưng tôi bắt đầu tự hỏi: việc này có thực sự nằm trong khả năng của mình không? Nếu có, tôi làm điều cần làm. Nếu không, tôi cố ngừng việc liên tục tưởng tượng các tình huống xấu nhất.
Nghe có vẻ đơn giản, nhưng với tôi, đó là một cách nghĩ phải học rất lâu.
Xem xong Sex Education, tôi mới hiểu trưởng thành không phải là có thể sắp xếp mọi thứ theo ý mình. Trưởng thành là chấp nhận rằng luôn có những điều mình không thể quyết định, nhưng vẫn tin rằng bản thân có thể đối diện với chúng khi chúng xảy ra.
Ngọc Hân (ghi)
