Lớn lên trong một gia đình có cha hoặc mẹ mang xu hướng ái kỷ tạo ra một kiểu hoang mang rất đặc biệt. Lời nói thì nghe có vẻ đúng, nhưng luôn có điều gì đó sai sai. Sự thao túng tinh vi mà cha mẹ ái kỷ sử dụng thường ẩn mình sau những câu nói tưởng chừng đầy quan tâm, khiến con cái họ rất khó nhận ra vì sao mình lại luôn cảm thấy mâu thuẫn và rối bời như vậy.
Tổn thương không phải lúc nào cũng lộ rõ. Khác với những lời lẽ mang tính bạo hành trực diện, các câu nói này ngụy trang dưới vỏ bọc của tình yêu và sự lo lắng. Chúng giống như “sói đội lốt cừu” trong giao tiếp giữa cha mẹ và con cái, để lại những vết sẹo lâu dài trong cảm nhận về bản thân của đứa trẻ.
Dưới đây là nhữnh câu nói mà cha mẹ ái kỷ thường sử dụng, bề ngoài nghe rất yêu thương, nhưng thực chất phục vụ nhu cầu của chính họ, trong khi để lại con cái trong trạng thái hoang mang về mặt cảm xúc.
1. “Bố mẹ đã hy sinh tất cả vì con”
Câu này thực sự tác động rất mạnh đến tâm lý của con cái, bởi nó biến tình yêu thành một món nợ không bao giờ có thể trả hết. Khi cha mẹ ái kỷ nói điều này, họ không thực sự bày tỏ tình yêu. Họ đang lập một cuốn sổ ghi nợ. Mỗi bữa ăn, mỗi khoản học phí, mỗi món quà sinh nhật đều trở thành “đạn dược” cho những lần gieo cảm giác tội lỗi sau này.
Những bậc cha mẹ lành mạnh cũng hy sinh, nhưng họ không biến sự hy sinh đó thành vũ khí. Họ hiểu rằng quyết định có con là quyết định cho đi, chứ không phải để tạo ra những “hóa đơn phải trả” trong tương lai.
Những đứa trẻ thường xuyên nghe câu này lớn lên với cảm giác mình là gánh nặng. Chúng học được rằng tình yêu luôn đi kèm điều kiện và rằng chính sự tồn tại của mình là thứ phải xin lỗi. Sự hoang mang xuất hiện khi chúng cố dung hòa lòng biết ơn thật sự với sức nặng ngột ngạt của cảm giác tội lỗi bị tạo ra một cách có chủ ý.
2. “Bố mẹ chỉ muốn điều tốt nhất cho con”
Nghe rất yêu thương, đúng không? Nhưng hãy để ý xem câu nói này thường xuất hiện khi nào.
Thường là ngay sau khi họ phớt lờ lựa chọn của con, dập tắt ước mơ của bạn, hoặc áp mong muốn của họ lên cuộc đời con mình. Cha mẹ ái kỷ dùng câu nói này như một tấm khiên để chặn mọi phản kháng. Làm sao bạn có thể tranh luận với một người tự nhận là luôn nghĩ cho lợi ích tốt nhất của bạn?
Mánh khóe nằm ở chỗ: “điều tốt nhất cho con” luôn trùng khớp hoàn hảo với điều họ muốn. Ngành nghề con chọn nhưng không khiến bạn bè họ nể phục? Không tốt cho con. Điều này tạo ra một xung đột nội tâm khủng khiếp khi con trẻ bị kẹt giữa việc tôn trọng mong muốn của chính mình và việc tự thuyết phục rằng có lẽ bố mẹ thật sự biết điều gì là đúng đắn.
3. “Con sẽ chẳng là gì nếu không có bố mẹ”
Đôi khi câu nói được làm mềm đi như “Con chẳng thể đạt được điều này nếu không có sự giúp đỡ của bố mẹ” hay “Không có bố/mẹ thì con sẽ ở đâu?”
Cha mẹ ái kỷ cần con cái mình luôn phụ thuộc, ít nhất là về mặt cảm xúc. Những câu nói này gieo vào đầu con trẻ sự nghi ngờ về năng lực của chính mình. Điều này tạo ra những người trưởng thành mắc hội chứng kẻ mạo danh, không thể toàn tâm sở hữu thành tựu của mình, luôn tìm kiếm sự công nhận từ bên ngoài, bởi họ chưa bao giờ xây dựng được sự tự tin từ bên trong.
Điểm nguy hiểm của những câu nói đến từ cha mẹ ái kỷ không nằm ở bề mặt, mà ở tác động âm thầm và lâu dài. Khi một đứa trẻ liên tục được nghe những lời “yêu thương” nhưng luôn kèm theo nghĩa vụ, kiểm soát hoặc phủ định bản thân, não bộ sẽ học cách gắn tình yêu với cảm giác căng thẳng và thiếu an toàn. Dần dần, đứa trẻ không còn tự hỏi “mình có được yêu không”, mà chuyển sang “mình cần làm gì để xứng đáng được yêu thương”.
Trong những gia đình như vậy, ranh giới giữa quan tâm và thao túng trở nên mờ nhạt. Đứa trẻ lớn lên không phải trong sự thiếu thốn vật chất hay bạo hành rõ ràng, mà trong một môi trường nơi cảm xúc của mình luôn bị định hướng, đánh giá và điều kiện hóa. Mọi thành công đều có thể bị chiếm quyền sở hữu, mọi thất bại đều trở thành bằng chứng cho sự “không đủ tốt”, còn mọi lựa chọn cá nhân đều bị đặt dưới danh nghĩa “vì con”. Lâu dần, đứa trẻ học được cách nghi ngờ trực giác của chính mình, bởi cảm xúc của nó chưa bao giờ được coi là đáng tin.
Hệ quả thường chỉ lộ rõ khi đứa trẻ ấy đã trưởng thành. Họ có thể là những người chăm chỉ, có năng lực, thậm chí thành công, nhưng luôn cảm thấy trống rỗng, bất an và khó tận hưởng thành quả. Họ dễ rơi vào các mối quan hệ mất cân bằng, dễ tự trách bản thân khi xảy ra xung đột, và thường mang theo cảm giác tội lỗi mơ hồ mỗi khi đặt nhu cầu cá nhân lên trên người khác. Không phải vì họ ích kỷ, mà vì họ chưa từng được dạy rằng mình có quyền tồn tại độc lập với sự hài lòng của ai đó.
Theo Artful Parent
Nhật Linh
