Bước lên bậc cầu thang dẫn lên tầng hai một nhà máy bia cũ trên quần đảo Malta giữa Địa Trung Hải, bạn sẽ thấy một văn phòng nhỏ nằm ẩn mình sau cánh cửa kim loại.
Điều đặc biệt là nơi này không chỉ dùng để nấu bia. Đây là đại bản doanh của một chiến lược ma trận phức tạp mà các tập đoàn lớn nhất thế giới đang sử dụng để né hàng tỷ USD thuế thu nhập tại Mỹ.
Hãy nhìn vào Crocs. Hãng sản xuất giày thuộc hàng lợi nhuận nhất thế giới với 150 triệu khách hàng tại 100 quốc gia mỗi năm. Thế nhưng, mỗi khi mùa thuế đến, tập đoàn có trụ sở tại Broomfield (bang Colorado) lại tuyên bố rằng toàn bộ lợi nhuận thực chất được tạo ra từ chính văn phòng chỉ vỏn vẹn 2 người này.
Malta, quốc gia nhỏ nhất trong Liên minh Châu Âu (EU), với dân số chỉ tương đương thành phố Milwaukee (Mỹ), nổi tiếng là "thiên đường né thuế". "Những mô hình né thuế có phần vô lý trong quá khứ," Philip Laroma Jezzi, Giáo sư Luật thuế tại Đại học Florence nhận định, "giờ đây đã nhường chỗ cho một thứ đơn giản hơn nhiều: Malta."
Bộ tứ "Big Four" ngành kế toán, KPMG, PwC, Deloitte và EY, đang ráo riết phanh phui cách thức mà Crocs cùng nhiều tập đoàn khác sử dụng để tuồn lợi nhuận sang các pháp nhân tại Malta, nơi chỉ có những "văn phòng ma" và hoàn toàn không có nhân viên. Một bài thuyết trình của KPMG mà tờ The New York Times thu thập được đã vạch ra sơ đồ chằng chịt giúp các khách hàng tiềm năng cắt giảm hóa đơn thuế bằng cách lợi dụng sự khác biệt giữa luật pháp Mỹ và Malta.
Sức hút của một thiên đường né thuế tại Malta đã tồn tại qua nhiều thập kỷ. Trong một cuộc phỏng vấn tại văn phòng ở Bến cảng Portomaso, John Dalli - cựu Bộ trưởng Tài chính Malta - nhớ lại việc từng thuê KPMG giúp quốc gia này cạnh tranh với các trung tâm tài chính như Bermuda hay Grand Cayman. Ngay trung tâm Valletta, hàng loạt tòa nhà gắn biển hiệu của các công ty luật và tài chính - những đơn vị chuyên dựng "công ty ma", tuyên bố hòn đảo này là trụ sở chính.
Malta có mối quan hệ với phần còn lại của Châu Âu. Trong nhiều năm, chương trình "hộ chiếu vàng" của nước này đã bán quốc tịch EU với giá lên tới 750.000 euro (khoảng 865.000 USD), thu hút giới tài phiệt Nga và dẫn đến nhiều cáo buộc tội phạm. Liên minh Châu Âu đã kiện Malta và năm ngoái, Tòa án Công lý Châu Âu đã tuyên bố chương trình này là bất hợp pháp.
Sau khi Malta tuyên bố vào năm 2023 rằng họ sẽ hoãn tham gia chiến dịch triệt phá né thuế quốc tế trong 6 năm, các tập đoàn Mỹ như Victoria’s Secret, Kraft Heinz và PepsiCo đã nườm nượp đổ xô đến hòn đảo này, lập ra hàng trăm công ty ma để tận dụng mức thuế gần như bằng không. Số lượng công ty con tại Malta do các tập đoàn Mỹ thành lập đã tăng vọt gần 70% trong 3 năm qua, theo hồ sơ chứng khoán Mỹ.
Trong cái nóng oi ả của mùa hè trong một chuyến đi tới Malta gần đây, phóng viên thực hiện bài viết này đã ghé thăm một tòa nhà trụ sở chính của hàng loạt tập đoàn Mỹ. Khi bấm chuông đi vào bên trong, phóng viên không tìm thấy gì ngoài sự trống trải. Những tấm biển tên gắn trên tường xướng tên hàng chục công ty tuyên bố tòa nhà hẻo lánh này là trụ sở tại Malta, bao gồm Skechers, Microchip Technology và Thermo Fisher.
Trên giấy tờ, Malta đánh thuế doanh nghiệp 35%, nhưng các công ty có thể kéo mức thuế đó xuống gần như bằng 0. Các công ty kế toán cung cấp cố vấn thuế địa phương đóng vai trò thành viên hội đồng quản trị cho các công ty ma, trong khi các đồng nghiệp tại chính công ty kế toán đó tiến hành kiểm toán báo cáo tài chính của các pháp nhân này.
Quay trở lại với Crocs.
Sau khi mua lại thương hiệu giày HeyDude vào năm 2022, Crocs đã thành lập một đơn vị mới tại Malta để rút lợi nhuận từ các nhãn hiệu và bằng sáng chế toàn cầu mới thâu tóm trị giá hơn 3 tỷ USD. Bằng cách tính lãi trên các khoản vay giữa các công ty con của chính mình, Crocs chuyển lợi nhuận ra khỏi các quốc gia có thuế suất cao hơn - nơi họ thực sự bán được giày - và tuồn về Malta. Dữ liệu hồ sơ tại Malta cho thấy mô hình này đã giúp hãng giảm bớt 218,6 triệu USD trong hóa đơn thuế năm 2023.
Giới đầu tư của Crocs đang hưởng lợi lớn từ điều này: Cổ phiếu của công ty đã tăng vọt gần 54% trong năm 2026, gấp hơn 4 lần mức tăng trưởng của thị trường chung.
Vũ Anh
Theo: The New York Times
