Theo nghiên cứu của Đại học Cambridge, các tay súng khủng bố Boko Haram đang sử dụng chatbot trí tuệ nhân tạo (AI) của nhiều công ty công nghệ lớn để hỗ trợ chế tạo bom, lên kế hoạch tấn công và giải quyết những vấn đề phát sinh.
Nghiên cứu dựa trên các cuộc phỏng vấn với 27 cựu thành viên của 2 nhánh Boko Haram gồm IS ở Tây Phi (ISWAP), và Jama’at Ahl as-Sunnah lid-Da’wah wa’l-Jihad (JAS).
Một số người tham gia phỏng vấn cho biết họ thường xuyên sử dụng các chatbot như ChatGPT của OpenAI, Claude của Anthropic, Gemini của Google, Grok của xAI, Meta AI và DeepSeek để tìm kiếm tư vấn kỹ thuật, quân sự trước, trong và sau các cuộc tấn công.
Trong khi đó, những tài liệu mà Al Jazeera thu thập được cho thấy những phần tử ủng hộ IS đang chia sẻ hướng dẫn về cách vượt qua các biện pháp kiểm soát an toàn của AI và tiếp cận thông tin liên quan đến vũ khí.
Các nhà nghiên cứu thuộc tổ chức Tech Against Terrorism đã tiếp cận một diễn đàn kỹ thuật trực tuyến ủng hộ IS, nơi các thành viên trao đổi kinh nghiệm sử dụng AI, đồng thời hướng dẫn nhau cách né tránh những hạn chế được thiết kế để ngăn chatbot cung cấp thông tin nguy hiểm.
Các tay súng Boko Haram. (Nguồn: theeagleonline.com.ng)
Những phát hiện trên xuất hiện trong bối cảnh lo ngại ngày càng gia tăng về việc IS và các tổ chức liên quan khai thác công nghệ mới nổi. Tháng Hai, các quan chức Liên Hợp Quốc đã cảnh báo Hội đồng Bảo an về việc các nhóm này ngày càng sử dụng nhiều công nghệ AI tiên tiến.
Trong khi đó, các nhà nghiên cứu và một số nhân vật nổi bật trong ngành công nghệ cảnh báo rằng tốc độ phát triển của AI đang vượt xa khả năng hoàn thiện các biện pháp bảo vệ. Điều này làm dấy lên quan ngại rằng những hệ thống ngày càng mạnh mẽ có thể tạo thêm cơ hội để các nhóm vũ trang khai thác công nghệ phục vụ hoạt động bạo lực.
“Không có điều gì mà chúng tôi chưa nhận được câu trả lời”, một cựu chỉ huy ISWAP nói với các nhà nghiên cứu.
Từ máy chiếu đến chiến trường
Theo nghiên cứu của Đại học Cambridge, việc sử dụng AI trong Boko Haram không chỉ dừng lại ở những cá nhân tự tìm kiếm thông tin, mà đã phát triển thành một hệ thống có tổ chức.
Các cựu thành viên Boko Haram kể rằng những người huấn luyện từng đến các khu vực do ISWAP kiểm soát ở đông bắc Nigeria để hướng dẫn các thành viên cấp cao sử dụng AI. Những tay súng được lựa chọn tập trung trong các phòng, xung quanh máy tính xách tay và máy chiếu, để học cách đặt câu hỏi cho chatbot cũng như tìm cách vượt qua các cơ chế bảo vệ của hệ thống.
Một cựu chỉ huy nhớ lại: “Mấy người da trắng đến dạy chúng tôi. Họ tập hợp những người giỏi nhất vào một căn phòng và dùng máy chiếu để trình bày cách thức hoạt động trên màn hình lớn”.
Theo lời kể được trích dẫn trong nghiên cứu, những người huấn luyện còn cung cấp máy tính xách tay được trang bị các công cụ bảo mật, mã hóa, đồng thời thiết lập tài khoản và đăng ký dịch vụ trả phí trên nhiều nền tảng AI cho các thành viên.
Nghiên cứu cho thấy ISWAP và JAS sau đó đã thành lập các đơn vị AI chuyên trách, quy tụ những người có kiến thức chuyên môn về vận hành, kỹ thuật, vũ khí và chế tạo bom.
Một cựu chỉ huy JAS cho biết nhóm này có một đơn vị gồm 23 người làm việc trong căn phòng sử dụng năng lượng mặt trời. Các thành viên có nhiệm vụ trả lời câu hỏi, phân tích thông tin và hỗ trợ huấn luyện những chỉ huy cấp cao tập trung quanh một máy tính xách tay.
Các tay súng Boko Haram. Ảnh: Reuters
Một cựu chỉ huy Boko Haram mô tả khả năng của chatbot: “Hãy hỏi ‘Làm thế nào để chế tạo bom?’ và nó sẽ chỉ cho bạn cách làm. Nó giống như một robot hình người. Chúng tôi đã sử dụng nó rất nhiều”.
Một cựu thành viên khác cũng bày tỏ sự hào hứng khi nói: “Chúa đã giúp chúng tôi, và trí tuệ nhân tạo cũng vậy”.
Theo nghiên cứu, những kẻ chế tạo bom thường đặt máy tính xách tay bên cạnh trong quá trình làm việc. Khi gặp trục trặc, chúng quay lại tham khảo chatbot để tìm câu trả lời cho những vấn đề phát sinh.
AI được sử dụng trong hoạt động chế tạo bom
Bà Antonia Juelich, tác giả nghiên cứu tại Đại học Cambridge, nói với Al Jazeera rằng khoảng 10 trong số 27 người được phỏng vấn đề cập đến việc sử dụng AI liên quan đến chất nổ.
Các nội dung được nhắc đến bao gồm nỗ lực cải tiến sức công phá của bom và tìm cách thu hồi vật liệu nổ từ những loại vũ khí quân sự.
Theo bà Juelich, điều đáng lo ngại không chỉ nằm ở khả năng AI cung cấp thông tin về vũ khí, bởi nhiều kiến thức tương tự vốn đã xuất hiện trong sách hướng dẫn và trên Internet.
Vấn đề đáng chú ý hơn là khả năng chatbot phản hồi trực tiếp những khó khăn cụ thể mà người sử dụng gặp phải.
Nhà nghiên cứu cho biết các tay súng từng đặt câu hỏi về việc cải tiến chất nổ dựa trên những vật liệu sẵn có. Thay vì chỉ tiếp cận các hướng dẫn chung, họ có thể cung cấp thông tin về nguồn vật liệu, mô tả vấn đề đang gặp phải rồi tiếp tục trao đổi với chatbot để nhận được câu trả lời phù hợp.
Cũng theo bà Juelich, cách tương tác này khiến AI có thể đóng vai trò tương tự một chuyên gia kỹ thuật luôn sẵn sàng hỗ trợ, kể cả ngoài giờ làm việc, đồng thời điều chỉnh phản hồi theo tình huống cụ thể mà người dùng mô tả.
Nghiên cứu cũng đề cập đến việc ISWAP tìm cách thu hồi vật liệu nổ từ bom và các loại đạn dược chưa phát nổ.
Các cựu thành viên cho biết hiện họ tham khảo AI để tìm kiếm hướng dẫn liên quan đến việc thu hồi chất nổ từ những quả bom và đạn dược do lực lượng đối phương sử dụng, với mục đích tái sử dụng trong các thiết bị của nhóm.
Ngoài ra, theo các báo cáo, AI còn được sử dụng để tìm cách điều chỉnh những máy bay không người lái thương mại nhằm phục vụ hoạt động mang và thả chất nổ xuống mục tiêu.
“Cứ hỏi Grok mà xem”
Việc sử dụng AI của các tay súng Boko Haram không chỉ giới hạn trong hoạt động chế tạo bom mà còn được mở rộng sang nhiều khâu khác của chiến đấu.
Một cựu thành viên Boko Haram kể rằng trong một trường hợp, người tham gia chiến đấu mang theo camera gắn trên ngực để truyền hình ảnh về doanh trại. Một chỉ huy sau đó tải các hình ảnh này lên ChatGPT nhằm phân tích tình hình và đưa ra chỉ thị mới cho lực lượng ở tiền tuyến.
AI cũng được tham khảo khi các tay súng gặp phải những loại vũ khí chưa quen thuộc.
Trong một tình huống, các chỉ huy hỏi một chuyên gia AI của nhóm về cách vận hành những khẩu súng mới được trang bị. Tuy nhiên, câu trả lời mà họ nhận được cho thấy chatbot đã trở thành công cụ quen thuộc đối với các thành viên.
“Cứ hỏi Grok mà xem”, người này nói, ám chỉ chatbot AI của Elon Musk.
Grok AI là một chatbot trí tuệ nhân tạo. Ảnh minh họa/Reuters
Một câu chuyện khác liên quan đến việc lực lượng chính phủ đào hào xung quanh các căn cứ nhằm ngăn chặn những cuộc tấn công bằng xe máy.
Theo lời kể của một cựu chỉ huy, các tay súng đã xem những cảnh xe máy vượt chướng ngại vật trong phim và tham khảo AI khi tìm cách áp dụng ý tưởng này.
Người này tuyên bố 18 tay súng đã thiệt mạng trong nhiều lần thử nghiệm trước khi 8 người cuối cùng thực hiện thành công. Sau đó, nhóm này vượt qua các hào trong một cuộc tấn công, sau khi tham khảo ý kiến của AI.
Công nghệ này còn được sử dụng để đánh giá lại cách tổ chức lực lượng trong chiến đấu.
Một cựu thành viên ISWAP cho biết nhóm từng mất 60 người sau khi triển khai khoảng 200 tay súng trong một chiến dịch. Sau tổn thất đó, các chỉ huy đã hỏi AI liệu việc sử dụng những nhóm nhỏ hơn, có khả năng phối hợp tốt hơn, có thể mang lại hiệu quả cao hơn hay không.
Các công ty công nghệ đối mặt với sức ép tăng cường biện pháp bảo vệ
Các công ty AI lớn cho biết họ đã thiết lập những cơ chế bảo vệ nhằm ngăn chặn việc lạm dụng công nghệ.
OpenAI cấm sử dụng hệ thống của mình cho các mục đích khủng bố, bạo lực và phát triển vũ khí. Trong khi đó, Anthropic và Meta cho biết họ sử dụng các bộ phân loại cùng những biện pháp bảo vệ khác để nhận diện và chặn các yêu cầu nguy hiểm.
xAI cũng cấm những nỗ lực nhằm phá vỡ các cơ chế bảo vệ của hệ thống.
Al Jazeera cho biết đã liên hệ với OpenAI, Anthropic, Google, xAI, Meta và DeepSeek để đề nghị bình luận về những phát hiện trong nghiên cứu.
Những lo ngại về nguy cơ AI bị lạm dụng xuất hiện trong bối cảnh Giám đốc điều hành Anthropic, Dario Amodei, kêu gọi các công ty công nghệ làm chậm quá trình phát triển những mô hình tiên tiến nhất để có thêm thời gian hoàn thiện các biện pháp kiểm tra an toàn.
Ông cũng kêu gọi tiến hành các đánh giá độc lập và xây dựng những tiêu chuẩn an toàn chung cho ngành.
Trong khi đó, chính quyền Tổng thống Mỹ Donald Trump theo đuổi cách tiếp cận khác, cho rằng các công ty AI của Mỹ cần được tự do đổi mới mà không phải đối mặt với những quy định bị coi là rườm rà. Chính quyền này ủng hộ một khuôn khổ quốc gia mà họ mô tả là “ít gây gánh nặng nhất”.
Sự khác biệt trong cách tiếp cận khiến các công ty công nghệ tiếp tục giữ vai trò quan trọng trong việc xác định giới hạn sử dụng các hệ thống AI của mình, ngay cả khi giới nghiên cứu và nhiều nhân vật trong ngành cảnh báo về những rủi ro tiềm ẩn từ các mô hình ngày càng tiên tiến.
Đáng chú ý, các cuộc phỏng vấn của Đại học Cambridge với cựu thành viên Boko Haram chủ yếu phản ánh việc sử dụng AI trong giai đoạn 2023-2024.
Bà Juelich cho rằng điều này khiến những phát hiện trở nên đáng quan ngại hơn, bởi công nghệ đã phát triển nhanh chóng kể từ thời điểm đó.
Bà bày tỏ lo ngại về những gì các tay súng khủng bố có thể đạt được khi tiếp cận những hệ thống AI tiên tiến hơn vào năm 2026. “Tôi lo lắng về việc chuyện này sẽ dẫn đến đâu”, bà Juelich nói.
