Khoảng năm 2000, tại vùng ven sông Tân An Giang thuộc ngoại ô Đồn Khê, thành phố Hoàng Sơn, tỉnh An Huy, Trung Quốc, người dân địa phương trong lúc nạo vét bùn đất đã vô tình chạm vào một cửa hang cổ xưa.
Khi ngọn đuốc đầu tiên soi rọi vào khoảng tối mịt mùng, tất cả đều bàng hoàng nhận ra không gian trước mắt không phải là một hang động karst tự nhiên do kiến tạo địa chất.
Toàn bộ ngọn núi dường như đã bị con người dùng sức đục khoét rỗng ruột từ bên trong, mở ra di chỉ khảo cổ kỳ lạ sau này mang tên Mê quật Hoa Sơn.
Qua nhiều đợt khảo sát, các nhà khoa học đã định vị được 36 hang đá nhân tạo nằm rải rác trong phạm vi khoảng 7 kilômét vuông.
Đáng chú ý nhất là hang số 30, nơi được ví như một cung điện ngầm với diện tích lên tới 12.000 mét vuông, tương đương một sân bóng đá tiêu chuẩn rưỡi. Để chống đỡ vòm trần khổng lồ sâu 170 mét, người xưa đã bố trí 26 cột đá sừng sững theo hình chữ phẩm, bên trong chia tách thành các phòng ốc, cầu đá và hồ nước.
Ước tính lượng đá được bóc tách từ riêng căn hầm này đã vượt mốc 10 vạn mét khối - khối lượng đủ để rải một con đường rộng một mét kéo dài từ Hoàng Sơn sang tận Hàng Châu.
Ngay cạnh đó, hang số 2 sâu 146 mét cũng lấy đi khoảng 6 vạn mét khối đá, còn hang số 24 sở hữu kết cấu ba tầng kiên cố cùng những ký tự cổ bí ẩn chưa thể giải mã.
Dựa trên các hiện vật gốm men khai quật và dải thạch nhũ dài vỏn vẹn năm sáu centimet - tương ứng tốc độ bồi tụ từ 1.500 đến 2.000 năm - giới chuyên môn xác định công trình xuất hiện trước thời Tây Tấn, cách ngày nay chừng 1.700 năm. Điều khiến các nhà nghiên cứu đau đầu không nằm ở niên đại mà ở sự im lặng tuyệt đối của lịch sử.
Trái ngược hoàn toàn với các thạch động Phật giáo lừng danh như Long Môn, Vân Cương hay Đôn Hoàng vốn tràn ngập tượng thờ và bia ký, quần thể Hoa Sơn hoàn toàn vắng bóng bích họa, không tượng thờ, không văn tự và cũng không có lấy một dòng nhắc đến trong chính sử hay địa chí địa phương.
Hơn hai mươi giả thuyết đã được đặt ra nhằm giải mã mục đích của đại công trình ngầm này. Người ta từng nghĩ đến căn cứ luyện quân bí mật của Việt vương Câu Tiễn thời Xuân Thu, kho trung chuyển muối của giới thương nhân Huy Châu, hay mỏ khai thác đá phục vụ xây dựng nhờ giao thông thủy trên sông Tân An Giang.
Thế nhưng, mọi suy đoán đều vấp phải những mâu thuẫn kỹ thuật: không gian hang thiếu hẳn công sự phòng ngự và hệ thống thoát khói để đồn trú lâu dài; hướng hang hỗn loạn không khớp với quy chuẩn phong thủy lăng tẩm; trong khi sự tinh xảo trên các vách đá lại vượt xa nhu cầu của một bãi đào đá thông thường.
Manh mối sáng giá nhất lại nằm ở chính các vết đục trên vách đá ngầm. Giới nghiên cứu đã thống kê được tới 18 dạng hoa văn đục đẽo khác nhau, từ hình mây cuộn sóng nước, lông vũ muông thú cho đến đường gân lá cây, tất cả đều được xếp đặt hài hòa và trật tự.
Sự tỉ mỉ mang đậm tính thẩm mỹ và sắc thái nghi lễ này củng cố cho thuyết chuyển hóa công năng: quần thể hang động không được hoàn thiện trong một triều đại duy nhất mà được đục đẽo qua nhiều thế kỷ.
Ban đầu nơi đây có thể phục vụ khai thác đá hoặc chứa đồ, sau đó lần lượt trở thành nơi lánh nạn, đồn trú và cất trữ lương thảo qua từng giai đoạn biến động.
Bí ẩn càng nhân lên khi ở bờ bên kia sông Tân An Giang, thuộc thôn Yên, huyện Hấp, người ta cũng phát hiện đúng 36 hang đá có quy mô tương tự. Sự trùng hợp với con số 72 đỉnh Hoàng Sơn phản ánh một truyền thống công trình ngầm độc đáo của cư dân văn hóa bản địa Sơn Việt và văn hóa Tân An - mượn đường thủy để vận chuyển và mượn lòng đất để ẩn mình.
Nằm trên dải vĩ độ 30 độ Bắc đầy kỳ bí, Mê quật Hoa Sơn không phải là câu chuyện huyền hoặc siêu nhiên, mà là minh chứng cho trí tuệ và sự kiên trì phi thường của người xưa khi âm thầm biến núi đá thành pháo đài mà không cần lưu danh lại hậu thế.
Đức Khương
