Một ngôi mộ cổ được phát hiện sau trận lũ trên sông Dương Tử vào thập niên 1970 đã đưa một hiện vật bằng đồng trở lại tâm điểm chú ý. Chiếc Cấm đồng hoa văn mây (Vân văn đồng cấm) được tìm thấy tại đây là minh chứng đáng chú ý cho trình độ đúc kim loại của người Trung Quốc thời Xuân Thu - Chiến Quốc, đồng thời gợi mở cuộc tranh luận về nguồn gốc của kỹ thuật đúc mẫu sáp.
Ngôi mộ cổ chứa hiện vật đặc biệt của nước Sở
Vào thập niên 1970, hoạt động xả lũ tại một hồ chứa trên sông Dương Tử đã làm lộ một ngôi mộ cổ. Sau khi nhận được thông tin, cơ quan quản lý di tích văn hóa nhanh chóng cử các chuyên gia khảo cổ đến hiện trường để tiến hành công tác cứu hộ và khai quật.
Chủ nhân ngôi mộ được xác định là một vị lệnh doãn của nước Sở, sống vào thời Xuân Thu - Chiến Quốc. Đây là chức quan có địa vị cao, tương đương tể tướng. Với thân phận của người được chôn cất, ngôi mộ được cho là có nhiều đồ tùy táng quý giá.
Trong số những hiện vật được phát hiện, đáng chú ý là Vân văn đồng cấm, còn được gọi là đài đồng hoa văn mây. Đây là một loại lễ khí bằng đồng được sử dụng trong các nghi thức tế lễ thời cổ đại.
Tế lễ giữ vai trò quan trọng trong đời sống xã hội thời Xuân Thu - Chiến Quốc. Vì vậy, những vật dụng phục vụ các nghi thức này thường được chế tác công phu, với kết cấu phức tạp và nhiều chi tiết trang trí tinh xảo.
Đài đồng hoa văn mây gây chú ý bởi những đường nét trang trí cầu kỳ, phản ánh khả năng tạo hình của các nghệ nhân cổ đại. Không chỉ là một hiện vật có giá trị nghệ thuật, món đồ đồng còn được xem là tư liệu quan trọng để nghiên cứu kỹ thuật đúc kim loại thời kỳ này.
Đặc biệt, hiện vật cho thấy những đặc điểm gắn với phương pháp đúc mẫu sáp, kỹ thuật có khả năng tạo ra các sản phẩm với hình dáng phức tạp và nhiều chi tiết khó thực hiện bằng những phương pháp tạo khuôn đơn giản.
Kỹ thuật đúc mẫu sáp có lịch sử lâu đời
Đúc mẫu sáp là phương pháp sử dụng mẫu bằng sáp để tạo hình cho vật đúc. Kỹ thuật này phù hợp với những sản phẩm có kết cấu phức tạp, nhiều đường nét trang trí hoặc những chi tiết đòi hỏi độ chính xác cao.
Lịch sử của phương pháp này được cho là bắt nguồn từ thời Xuân Thu - Chiến Quốc. Ngoài đài đồng hoa văn mây được khai quật tại khu mộ nước Sở ở Hạ Tự, huyện Tây Xuyên, nhiều hiện vật khác cũng được nhắc đến như những ví dụ về trình độ chế tác đồ đồng của người xưa.
Trong số đó có chiếc bàn tôn bằng đồng được tìm thấy tại lăng mộ Tăng hầu Ất ở Lôi Cổ Đôn, Tùy Châu. Những hiện vật này thể hiện khả năng tạo hình tinh vi, đồng thời cho thấy kỹ thuật đúc phức tạp đã được ứng dụng trong việc chế tác đồ dùng nghi lễ từ rất sớm.
Phương pháp đúc mẫu sáp tiếp tục được truyền qua nhiều thế hệ, từ thời Hán, Đường đến Minh, Thanh. Một số tài liệu cổ, trong đó có Tuyên Đức đỉnh di phổ, cũng đề cập đến việc sử dụng sáp vàng làm mẫu khi đúc lư hương thời Minh.
Kỹ thuật này còn được lưu truyền tại nhiều địa phương Trung Quốc trong thời cận đại, bao gồm Bắc Kinh, Sơn Tây, Nội Mông, Giang Tô, Quảng Đông, Vân Nam, Thanh Hải và Tây Tạng. Những trung tâm chế tác như Phật Sơn và Tô Châu cũng gắn với hoạt động truyền nghề đúc truyền thống.
Từ những hiện vật khảo cổ đến các ghi chép lịch sử, phương pháp đúc mẫu sáp cho thấy sự phát triển lâu dài của kỹ thuật chế tác kim loại. Điều này cũng nhắc nhở rằng công nghệ cổ đại không phải lúc nào cũng đơn giản hay kém tinh vi như cách nhìn nhận phổ biến.
Dù ngày nay có nhiều công nghệ chế tạo hiện đại, đúc mẫu sáp vẫn có giá trị thực tiễn trong việc tạo ra những vật thể có hình dáng phức tạp. Kỹ thuật này cho phép người thợ kiểm soát các chi tiết của sản phẩm, qua đó mở rộng khả năng chế tác những vật đúc có yêu cầu cao về hình thức.
Cổ vật khơi lại tranh luận về nguồn gốc kỹ thuật
Bên cạnh giá trị nghệ thuật và lịch sử, đài đồng hoa văn mây còn được chú ý vì liên quan đến những tranh luận về nguồn gốc của kỹ thuật đúc mẫu sáp.
Một số tuyên bố tại Mỹ từng nhận phương pháp này là thành tựu của nước mình. Ngoài ra, một phòng thí nghiệm tại Mỹ được cho là đã nộp đơn xin cấp bằng sáng chế liên quan đến kỹ thuật nói trên.
Sự xuất hiện của một hiện vật có niên đại từ thời Xuân Thu - Chiến Quốc đã cung cấp thêm dữ liệu để nghiên cứu lịch sử phương pháp đúc mẫu sáp. Nếu các đặc điểm chế tác được xác định chính xác thông qua phân tích khảo cổ, hiện vật có thể góp phần chứng minh kỹ thuật này đã được ứng dụng tại Trung Quốc từ thời cổ đại.
Tuy nhiên, việc xác định lịch sử của một kỹ thuật cần dựa trên nhiều loại bằng chứng, bao gồm niên đại hiện vật, đặc điểm chế tác, tài liệu lịch sử và kết quả nghiên cứu chuyên môn. Bằng chứng về việc một kỹ thuật đã được sử dụng từ thời cổ đại cũng cần được phân biệt với vấn đề quyền sở hữu đối với một quy trình công nghệ cụ thể.
Những thông tin hiện có chưa nêu rõ tên phòng thí nghiệm tại Mỹ, nội dung hồ sơ sáng chế hoặc kết quả đối chiếu chuyên môn liên quan. Vì vậy, chưa đủ cơ sở để khẳng định hiện vật đã giải quyết hoàn toàn mọi tranh luận về nguồn gốc kỹ thuật đúc mẫu sáp.
Dẫu vậy, đài đồng hoa văn mây vẫn là một hiện vật đáng chú ý trong nghiên cứu lịch sử đúc đồng. Những chi tiết trên món đồ không chỉ phản ánh trình độ thủ công của người xưa mà còn cung cấp dữ liệu để tìm hiểu cách các nghệ nhân cổ đại xử lý những hình dạng phức tạp.
Đức Khương
