Ẩn mình sâu trong lưu vực thượng nguồn sông Congo, một loài cá nhỏ bé bị lãng quên với kích thước chỉ bằng một cọng mì ống đang sở hữu một khả năng phi thường mà không phải sinh vật nào trên Trái Đất cũng có thể làm được.
Chúng kiên cường leo lên một bức tường nước chảy ầm ầm cao mười lăm mét. Người ta hoàn toàn có thể lập luận rằng kỳ tích sinh học này thậm chí còn mang tính thách thức hơn rất nhiều, bởi chúng cần phải leo ngược dòng nước chảy xiết và không ngừng chống lại lực hấp dẫn tàn nhẫn của hành tinh xanh.
Trong suốt nửa thế kỷ qua, có vô số lời đồn đại đã lan truyền khắp Cộng hòa dân chủ Congo về một loài cá tí hon sở hữu năng lực trườn lên các dòng thác. Gần đây, một nhóm các nhà khoa học đã thực hiện chuyến hành trình vất vả đến thác Luvilombo để kiểm chứng tính xác thực.
Thật vậy, những truyền thuyết đó hoàn toàn là sự thật, với hàng ngàn con cá shellear (Parakneria thysi) đang kiên nhẫn ép chặt cơ thể mỏng manh vào những tảng đá trơn trượt, nhích từng chút một lên vách đá thẳng đứng.
Hành vi đáng kinh ngạc này vạch trần một sự thật sâu sắc về việc sự sống có thể nỗ lực đến mức nào để sinh tồn và phát triển trong những môi trường khắc nghiệt nhất.
Làm thế nào mà một con cá lại có thể leo lên vách đá dựng đứng? Cuộc chinh phục này thường diễn ra vào giai đoạn cuối mùa mưa, rơi vào khoảng giữa tháng tư và tháng năm. Khi Mặt Trời lặn, đổ những cái bóng dài qua sông Luvilombo, bầy cá nhỏ bé hướng về khu vực nước bắn tung tóe dưới chân thác. Vùng chu vi ẩm ướt này cung cấp một lượng độ ẩm vừa đủ để giữ cho chúng hô hấp, nhưng tránh được lực nghiền nát của dòng nước lũ chính.
Để bám dính vào tường đá, cá shellear phụ thuộc hoàn toàn vào hệ thống vây bụng và vây ngực được biến đổi cao độ. Trả lời phỏng vấn tạp chí Scientific American, Pacifique Kiwele Mutambala - một nhà nghiên cứu tại đại học Lubumbashi - cho biết mặt dưới của những chiếc vây này được bao phủ bởi các cấu trúc mang tên "petit crochet" (những chiếc móc nhỏ).
Dưới góc độ sinh học, những cấu trúc đơn bào này được gọi là unculi, hoạt động như một bộ tăng cường ma sát mang tính công nghệ cao. Con cá ép sát những chiếc móc siêu vi vào bề mặt đá dựng đứng, sau đó vung đuôi từ bên này sang bên kia để tạo lực đẩy cơ thể lên trên. Mutambala nhận định hành động này giống hệt như một con cá đang cố gắng bơi theo chiều dọc.
Chinh phục độ cao mười lăm mét là một nhiệm vụ hoành tráng đối với sinh vật chỉ dài chưa đầy năm centimet. Hành trình lên đỉnh tiêu tốn của chúng khoảng chín giờ bốn mươi lăm phút, nhưng thực chất con cá chỉ dành vỏn vẹn mười lăm phút để di chuyển.
Phần thời gian khổng lồ còn lại được dành cho việc nghỉ ngơi thông qua chiến lược bắt đầu và dừng lại cẩn thận. Sau một cú bứt tốc, cá shellear sẽ làm phẳng cơ thể ép sát vào vách đá, dùng hệ thống móc vây để neo chặt nhằm chống lại áp lực nước trút xuống liên tục.
Sự giải thoát thực sự chỉ đến khi những nhà leo núi này bắt gặp một gờ đá nằm ngang. Tại đây, chúng tập trung với số lượng lớn để nghỉ ngơi hoàn toàn từ vài phút cho đến hơn một giờ trước khi tiếp tục nỗ lực.
Dù vậy, việc leo thác vẫn tiềm ẩn vô số rủi ro khi nhiều cá thể bị mất độ bám và rơi thẳng xuống, đặc biệt là khi bị một tia nước đập mạnh vào cơ thể hoặc lúc di chuyển lộn ngược qua các vách đá nhô ra.
Tại sao chúng phải liều mạng để leo lên thác nước? Các nhà khoa học nghi ngờ động lực tiến hóa nằm ở việc tránh bị những trận mưa lớn cuốn trôi, trốn khỏi khu vực kiếm ăn chật chội hoặc né tránh loài cá trê bơ bạc (Schilbe intermedius) vô cùng háu đói ở hạ lưu.
Điều thú vị là chỉ những con cá shellear có kích thước nhỏ nhất mới có thể leo núi, vì khi cơ thể phát triển lớn hơn, trọng lượng sẽ vượt quá khả năng chịu tải của các móc siêu nhỏ. Dù cá bống Hawaii hay một số loài cá trê Nam Mỹ cũng có khả năng leo thác, việc sử dụng ma sát thuần túy để bám tường vẫn là một hiện tượng vô cùng độc đáo.
Bất chấp những cơ chế thích nghi ngoạn mục, loài cá shellear đang đối mặt với vô vàn mối đe dọa tàn khốc. Người dân địa phương thường dùng màn chống muỗi để đánh bắt cá trái phép khi chúng đang tập trung.
Nghiêm trọng hơn, việc nông dân ngang nhiên chuyển hướng dòng chảy vào mùa khô để tưới tiêu có thể làm khô hạn hoàn toàn lòng sông, phá hủy vĩnh viễn môi trường sống mỏng manh của chúng. Để bảo đảm một tương lai bền vững, bài báo trên tạp chí Scientific Reports đã đề xuất phát triển mô hình du lịch sinh thái. Việc chú trọng đến những sinh vật tí hon này thay vì chỉ tập trung vào các loài thú lớn hoàn toàn có thể mang lại nguồn thu nhập bền vững.
Theo chuyên gia Vreven, thế giới tự nhiên vốn đầy rẫy những kỳ quan bị lãng quên, và có vô số điều tuyệt vời luôn chờ đợi con người khám phá ở những loài cá bé nhỏ.
Đức Khương
