Chanh rừng là loài cây bản địa đặc trưng của Lạng Sơn, có khả năng chịu lạnh, chịu sương muối tốt, sinh trưởng tự nhiên trên các sườn núi và thượng nguồn khe suối vùng Mẫu Sơn. Năm 2019, chanh rừng đã được Cục Sở hữu trí tuệ cấp giấy chứng nhận đăng ký nhãn hiệu, trở thành một loại hàng hóa và sản phẩm du lịch đặc trưng của vùng núi cao.
Bước ngoặt đến với chanh rừng Mẫu Sơn khi những người nông dân địa phương đã thành lập Hợp tác xã Nông trang sinh thái Mẫu Sơn. Thay vì khai thác tự phát, mỗi hộ làm theo một cách, hợp tác xã đã tập hợp, chắt lọc những kinh nghiệm quý trong chiết, ghép, chăm sóc, cắt tỉa cây chanh rừng của từng thành viên. Những kỹ thuật này nhanh chóng được lan tỏa đến các hộ dân tham gia trồng chanh rừng, tạo nên sự đồng bộ trong sản xuất.
Đặc biệt, các thành viên hợp tác xã thống nhất canh tác theo quy trình VietGAP. Đây không chỉ là bước đi nhằm nâng cao chất lượng quả chanh rừng mà còn là nền tảng quan trọng để tính đến chế biến sâu và mở rộng thị trường tiêu thụ trong tương lai.
Năm 2021, sau thời gian đầu tư nghiên cứu, hợp tác xã đã thành công trong việc đưa ra thị trường các sản phẩm như ô mai mật ong chanh rừng và chanh muối sấy dẻo. Những sản phẩm này không chỉ giúp kéo dài thời gian bảo quản mà còn nâng cao giá trị quả chanh rừng lên nhiều lần.
Hiện nay, một hộp ô mai mật ong chanh rừng Mẫu Sơn loại 200g có giá khoảng 150.000 đồng, cao gấp nhiều lần so với bán chanh tươi.
Để chủ động nguồn nguyên liệu cho chế biến, hợp tác xã đã liên kết với 30 hộ dân tại Mẫu Sơn, trồng mới thêm 20ha chanh rừng, nâng tổng diện tích vùng nguyên liệu lên 50ha. Không chỉ tạo sinh kế cho các hộ trồng, hợp tác xã còn tạo việc làm ổn định cho 10 lao động địa phương với thu nhập từ 6–8 triệu đồng/tháng. Lợi nhuận hằng năm đạt khoảng 200–250 triệu đồng. Đáng chú ý, chanh rừng đã góp phần giúp các thành viên hợp tác xã không còn hộ nghèo - Thông tin trên Báo Dân Việt.
Bảo tồn nguồn gen cây chanh quý tại Mẫu Sơn
Song song với nỗ lực từ người dân và hợp tác xã, công tác bảo tồn và phát triển nguồn gen chanh rừng Lạng Sơn cũng nhận được sự quan tâm của giới khoa học. Với mục tiêu giữ gìn giống cây bản địa có giá trị và nâng cao thu nhập cho người dân, Viện Nghiên cứu Rau quả đã triển khai đề tài "Nghiên cứu bảo tồn và phát triển nguồn gen cây Chanh rừng tại Lạng Sơn".
Tuy nhiên, trước khi có các nghiên cứu bài bản, sản xuất chanh rừng vẫn mang tính manh mún, cây trồng già cỗi, giống thoái hóa, năng suất và chất lượng suy giảm, thiếu nguồn giống chuẩn, sạch bệnh. Từ thực tế đó, nhóm nghiên cứu đã tiến hành điều tra, đánh giá đặc điểm nông sinh học và tuyển chọn được 15 cây chanh rừng ưu tú làm nguồn giống tại thôn Bó Pằm, xã Mẫu Sơn.
Đề tài đã xây dựng quy trình nhân giống bằng phương pháp ghép chanh rừng trên gốc bưởi chua, với tỷ lệ bật mầm đạt trên 95%, tỷ lệ xuất vườn gần 70%. Đồng thời, các mô hình trồng mới và thâm canh được triển khai cho thấy năng suất đạt 25,4 kg/cây, tăng hơn 60% so với phương thức canh tác truyền thống, lãi thuần đạt trên 228 triệu đồng/ha.
Thông qua các lớp tập huấn kỹ thuật, người dân địa phương được hướng dẫn trực tiếp từ khâu nhân giống, trồng, chăm sóc đến cắt tỉa, bón phân. Những kết quả này đang mở ra hướng đi bền vững cho cây chanh rừng – từ bảo tồn nguồn gen đến phát triển kinh tế, góp phần nâng cao đời sống đồng bào dân tộc trên đỉnh Mẫu Sơn.
Ngọc Minh
