Ông bà nội cho rằng cháu mang họ bố nên đương nhiên sẽ gần gũi nhà nội hơn. Trong khi đó, ông bà ngoại lại lập luận rằng con do mẹ mang nặng đẻ đau, lại có ADN ti thể di truyền theo dòng mẹ nên chắc chắn sẽ quấn bên ngoại hơn.
Thế nhưng, khi nhìn dưới góc độ di truyền học, cả hai quan điểm này đều chưa chính xác.
Về mặt di truyền, bốn ông bà đều có mức độ huyết thống như nhau
Mỗi người có 46 nhiễm sắc thể, trong đó một nửa nhận từ bố và một nửa nhận từ mẹ. Nếu tiếp tục truy ngược thêm một thế hệ, 50% gen mà bố truyền cho con được hình thành từ gen của ông nội và bà nội; 50% gen mẹ truyền cho con được hình thành từ gen của ông ngoại và bà ngoại.
Như vậy, xét về tỷ lệ di truyền: Ông nội: khoảng 25%; Bà nội: khoảng 25%; Ông ngoại: khoảng 25%; Bà ngoại: khoảng 25%. Nói cách khác, về mặt huyết thống, cả bốn ông bà đều có mức độ quan hệ di truyền ngang nhau.
Điều này cũng bác bỏ quan niệm lâu nay rằng "cháu mang họ bố thì tự nhiên sẽ thân bà nội hơn". Họ chỉ là một yếu tố văn hóa, hoàn toàn không quyết định tỷ lệ ADN mà đứa trẻ nhận được.
ADN ti thể có khiến cháu thân bên ngoại hơn?
Nhiều người cho rằng ADN ti thể (mitochondrial DNA) chỉ truyền từ mẹ sang con nên trẻ sẽ gần gũi ông bà ngoại hơn. Đúng là ADN ti thể được truyền theo dòng mẹ: từ bà ngoại sang mẹ rồi sang con.
Tuy nhiên, ADN ti thể chỉ chiếm một phần rất nhỏ trong toàn bộ vật chất di truyền của con người. Nó chủ yếu liên quan đến quá trình chuyển hóa năng lượng và một số đặc điểm sinh lý của tế bào, chứ không quyết định tính cách hay việc đứa trẻ sẽ yêu quý ai hơn.
Tương tự, nhiễm sắc thể Y ở bé trai được truyền từ bố và có nguồn gốc từ ông nội, nhưng nó chủ yếu quyết định giới tính nam, không liên quan đến sự gắn bó tình cảm.
Vì vậy, di truyền học đưa ra một kết luận khá rõ ràng: không có ông bà nào "được ưu ái" hơn về mặt huyết thống.
Vậy điều gì quyết định trẻ thân với ai?
Câu trả lời nằm ở tâm lý học phát triển.
Nhà tâm lý học người Anh John Bowlby - cha đẻ của Thuyết gắn bó (Attachment Theory) - cho rằng trẻ sơ sinh có bản năng tìm đến người chăm sóc có thể mang lại cảm giác an toàn. Chính mối liên kết cảm xúc hình thành trong những năm đầu đời sẽ trở thành nền tảng cho cảm giác an toàn của trẻ sau này.
Sự gắn bó này phát triển theo từng giai đoạn:
- Từ khi sinh đến khoảng 6 tuần tuổi: trẻ chưa gắn bó với một người cụ thể.
- Từ 6 tuần đến khoảng 6-8 tháng: trẻ bắt đầu thể hiện sự ưu tiên với những người chăm sóc thường xuyên.
- Từ 6-8 tháng đến khoảng 18 tháng - 2 tuổi: trẻ hình thành mối gắn bó mạnh mẽ với người chăm sóc chính và bắt đầu xuất hiện lo âu khi phải xa người đó.
- Sau 2 tuổi: khi cảm giác an toàn đã được xây dựng, trẻ mới dần mở rộng sự gắn kết với nhiều người khác.
Điều quyết định không phải thời gian ở bên, mà là chất lượng tương tác
Theo các chuyên gia, có ba yếu tố ảnh hưởng lớn nhất đến việc trẻ gắn bó với ai:
- Sự nhạy cảm: Người lớn có nhận ra tín hiệu của trẻ hay không? Trẻ khóc vì đói, buồn ngủ hay chỉ đơn giản muốn được ôm?
- Khả năng đáp lại: Sau khi nhận ra tín hiệu, người lớn có phản hồi phù hợp không?
- Sự ổn định: Người chăm sóc có duy trì được sự hiện diện và cảm xúc ổn định theo thời gian hay không?
Ví dụ, khi một đứa trẻ 2 tuổi làm đổ tòa tháp xếp hình rồi bật khóc. Một người lớn quát: "Có gì mà khóc!" rồi cất luôn đồ chơi đi. Người khác ngồi xuống, ôm trẻ và nói: "Tiếc thật nhỉ, mình cùng xây lại nhé". Nếu điều đó lặp lại ngày này qua ngày khác, dù người thứ hai chỉ ở bên trẻ mỗi ngày khoảng 30 phút, rất có thể khi sợ hãi hay buồn bã, trẻ vẫn sẽ tìm đến người đó đầu tiên.
Không phải vì ở bên nhiều hơn, mà bởi họ luôn đón nhận cảm xúc của trẻ. Đó cũng là lý do có những gia đình bà nội chăm cháu cả ngày nhưng cháu lại đặc biệt quấn bà ngoại, hoặc ngược lại.
Chất lượng chăm sóc quan trọng hơn thời gian chăm sóc
Nhiều người cho rằng ai chăm trẻ lâu hơn thì trẻ sẽ thân người đó hơn. Tuy nhiên, Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC) trong hướng dẫn về các mốc phát triển của trẻ cho biết: với trẻ từ 0-3 tuổi, yếu tố quan trọng nhất để hình thành sự gắn bó không phải thời gian chăm sóc, mà là mức độ nhạy cảm và chất lượng phản hồi của người chăm sóc đối với tín hiệu của trẻ.
Có trường hợp một người bà chăm cháu từ lúc đầy tháng, lo mọi sinh hoạt hằng ngày. Nhưng mỗi khi buồn hay gặp chuyện không vui, đứa trẻ vẫn chạy đến tìm bố - người chỉ về nhà vài ngày mỗi tháng.
Theo Thuyết gắn bó, khi trẻ cảm thấy sợ hãi hoặc bất an, trẻ sẽ instinctively tìm đến người khiến mình cảm thấy an toàn nhất. Người đó không nhất thiết là người dành nhiều thời gian nhất cho trẻ.
Người cha cũng đóng vai trò rất quan trọng
Không ít ông bố cho rằng mình chỉ cần đi làm kiếm tiền, còn việc chăm con đã có ông bà hoặc mẹ lo.
Nhưng các chuyên gia cho rằng, chỉ cần mỗi ngày dành khoảng 30 phút chất lượng cho con - cất điện thoại, nhìn vào mắt con, lắng nghe và phản hồi chân thành - người cha hoàn toàn có thể xây dựng mối gắn kết rất bền chặt. Ngược lại, nếu thường xuyên vắng mặt hoặc ở cạnh con nhưng chỉ chăm chú vào điện thoại, khoảng cách giữa cha và con sẽ ngày càng lớn.
Điều trẻ cần là một người chăm sóc ổn định
John Bowlby cũng nhấn mạnh rằng trẻ có thể hình thành sự gắn bó với nhiều người, nhưng mối liên kết với người chăm sóc chính trong giai đoạn đầu đời thường có ảnh hưởng sâu sắc và lâu dài nhất.
Vì vậy, các chuyên gia khuyến nghị nên hạn chế thay đổi liên tục người chăm sóc chính của trẻ, chẳng hạn hôm nay ở với bà nội, mai chuyển sang bà ngoại, rồi lại đổi người giúp việc hoặc gửi về quê trong thời gian dài. Sự ổn định giúp trẻ xây dựng cảm giác an toàn và phát triển các mối quan hệ lành mạnh sau này.
Di truyền chỉ trao cho ông bà nội và ông bà ngoại một vị trí bình đẳng trong mối quan hệ huyết thống với đứa trẻ. Còn việc đứa trẻ sẽ thân với ai hơn lại phụ thuộc vào những điều rất đời thường: ai lắng nghe khi trẻ khóc, ai kiên nhẫn đáp lại cảm xúc của trẻ, ai khiến trẻ cảm thấy mình luôn được yêu thương và an toàn.
Một cái ôm đúng lúc hay vài phút ngồi xuống trò chuyện chân thành đôi khi có sức nặng lớn hơn rất nhiều so với những tranh luận về gen hay huyết thống.
Hiểu Đan (Theo QQ)
