Việt Nam bước vào giai đoạn phát triển mới với một tâm thế khác so với 10 - 15 năm trước: tự tin hơn về năng lực điều hành, dày dạn hơn trong hội nhập và rõ ràng hơn về mục tiêu dài hạn. Tầm nhìn hướng tới tăng trưởng GDP hai chữ số và đạt mức thu nhập trung bình cao vào năm 2040 không chỉ là khẩu hiệu, mà đang được “dịch” dần thành những nhóm chính sách cụ thể: củng cố khu vực tư nhân, thúc đẩy công nghệ, cải cách pháp lý, và mở rộng không gian phát triển bằng các thay đổi hành chính quy mô lớn.
Điểm đáng chú ý là, chính sách đang chuyển từ “tăng trưởng bằng lượng” sang “tăng trưởng bằng chất”. Đó là chuyển dịch khó nhưng đúng hướng, vì những lợi thế truyền thống đã bắt đầu mỏng dần.
Vì sao Việt Nam cần một động cơ tăng trưởng mới, và chính sách đã nhận diện đúng trọng tâm
Nghiên cứu tháng 1/2026 của David Dapice (Đại học Columbia) nhấn mạnh một thực tế: tăng trưởng hai chữ số là ngưỡng rất cao, nhất là khi nền kinh tế đã qua giai đoạn “bùng nổ nhân khẩu học”. Dù năm 2025 tăng trưởng khoảng 8%, tăng trưởng bình quân giai đoạn 2020 - 2025 chỉ khoảng 5,7%/năm, thấp hơn đáng kể so với các giai đoạn trước (trên 7%) và còn xa mục tiêu 8 - 10%/năm.
Nhưng điều quan trọng nằm ở "cơ chế tạo ra tăng trưởng”. Nguồn bổ sung lao động từ nông thôn vào nhà máy từng hơn một triệu người/năm, nay giảm còn vài trăm nghìn. "Lợi tức nhân khẩu học”, từng cộng thêm 1 - 2 điểm phần trăm cho GDP hàng năm, gần như đã cạn. Đây không phải tín hiệu tiêu cực; nó là dấu hiệu nền kinh tế đang bước sang một tầng phát triển cao hơn. Song, hệ quả là Việt Nam không thể dựa chủ yếu vào lao động trẻ dồi dào hoặc mở rộng đầu tư vốn cơ bản để tăng tốc như trước.
Chính vì vậy, “động cơ” giai đoạn tới phải là năng suất, làm nhiều hơn với cùng nguồn lực. Và thước đo bao quát nhất cho năng suất là năng suất nhân tố tổng hợp (TFP), phản ánh chất lượng quản trị, mức độ đổi mới, kỹ năng lao động, hiệu quả phân bổ nguồn lực. Dapice ước tính để duy trì tăng trưởng 7% trong thập kỷ tới, Việt Nam cần TFP tăng khoảng 3,6 - 4%/năm, cao hơn đáng kể so với mức khoảng 2,7% của thập niên 2010.
Ở đây, chính sách đang đi đúng điểm rơi: thay vì chỉ “làm thêm nhà máy”, ưu tiên đang chuyển sang “làm sâu chuỗi giá trị”. Bằng chứng là cách Việt Nam nhìn lại mô hình xuất khẩu: điện tử tăng mạnh nhưng giá trị gia tăng nội địa mới khoảng 35 - 40%, thấp hơn Trung Quốc (55–60%) và Hàn Quốc (trên 70%). Bài toán không nằm ở việc xuất khẩu ít hay nhiều, mà là giữ lại bao nhiêu giá trị trong nước – nơi năng suất và thu nhập thực sự được nâng lên.
Từ cải cách rời rạc sang kiến trúc chính sách: “bốn trụ cột” và cú hích hành chính 34 tỉnh
Nếu xem năng suất là “đích”, thì cải cách thể chế và tổ chức là “đường”. Điểm tích cực lớn nhất của giai đoạn hiện nay là Việt Nam không né bài toán khó, mà đang xây một kiến trúc chính sách có tính hệ thống hơn.
Các cải cách gần đây, tiêu biểu là nhóm định hướng thường được gọi là “bốn trụ cột”, nhấn mạnh đồng thời: phát triển khu vực tư nhân, tạo động lực công nghệ, cải cách pháp lý và hội nhập sâu rộng. Đây là một “combo” quan trọng vì năng suất không tăng nếu chỉ làm một việc: công nghệ cần doanh nghiệp dám đầu tư; doanh nghiệp cần luật rõ ràng; luật rõ ràng cần một hệ thống thực thi tinh gọn; và tất cả cần thị trường đủ lớn để kéo doanh nghiệp vào cuộc chơi đổi mới.
Trong bức tranh đó, cuộc cải tổ hành chính giữa năm 2025, sáp nhập 63 tỉnh thành thành 34 đơn vị lớn hơn có thể xem là cú hích mang tính nền móng. Lý do: một trong những nút thắt khiến Việt Nam khó hình thành lợi thế cạnh tranh “độ sâu” là không gian kinh tế bị chia nhỏ. Khi mỗi tỉnh vận hành như một “đơn vị kinh tế riêng”, dễ xảy ra tình trạng trùng lặp khu công nghiệp, trùng lặp ưu đãi, cạnh tranh giành dự án giống nhau và thiếu phối hợp liên vùng.
34 tỉnh lớn hơn không tự động tạo ra năng suất, nhưng nó tạo điều kiện để làm những việc trước đây rất khó: Quy hoạch theo vùng rộng hơn, thay vì “mạnh ai nấy làm”; Đầu tư hạ tầng theo chuỗi, không phải theo mảnh; Hình thành thị trường lao động lớn hơn, đủ để kéo doanh nghiệp công nghệ và dịch vụ chuyên môn; Tạo không gian cho chuyên môn hóa, thay vì nơi nào cũng làm giống nơi nào.
Chính sách ở đây đáng chú ý vì “tính chọn lọc”: Việt Nam đang ưu tiên tinh gọn bộ máy và nâng năng suất thể chế. Nếu làm tốt, năng suất sẽ tăng không chỉ trong doanh nghiệp mà ngay trong hệ thống thực thi chính sách - thứ quyết định tốc độ lưu thông của vốn, lao động và đổi mới.
Cụm kinh tế vùng: Bản thiết kế tích cực để Việt Nam cạnh tranh khác đi
Khi các nền kinh tế cạnh tranh bước vào giai đoạn trưởng thành, họ không tăng trưởng bằng cách “trải đều”, mà tăng trưởng bằng cách “đi sâu” vào các cụm ngành có năng lực toàn cầu. Cụm kinh tế vùng không chỉ là tập hợp doanh nghiệp cùng ngành, mà là hệ sinh thái gồm nhà cung cấp, dịch vụ, logistics, nhân lực tay nghề, trường – viện, R&D và cơ chế hợp tác công - tư. Khi cụm đủ lớn, nó tạo ra vòng lặp tích cực: kỹ năng tăng, nội địa hóa chuỗi cung ứng tăng, đổi mới tăng, và tỷ lệ giá trị gia tăng giữ lại trong nước tăng.
Việt Nam có cơ sở để theo hướng này vì địa kinh tế rất đa dạng. Nếu lấy cảm hứng từ cách phân vùng khí hậu - lưu vực sông (đồng bằng sông Mekong, đồng bằng sông Hồng, Tây Nguyên, duyên hải, Đông Nam Bộ…), có thể hình dung khoảng tám vùng kinh tế tự nhiên với lợi thế khác nhau. Không nhất thiết phải “tổ chức lại” ngay theo con số 8, nhưng tư duy vùng giúp Việt Nam thoát khỏi bẫy phát triển: địa phương nào cũng muốn “có đủ”, kết quả là “cái gì cũng có nhưng không cái gì thật sâu”.
Trong viễn cảnh dài hạn, nếu mỗi vùng phát triển khoảng hai cụm chủ lực, Việt Nam có thể hướng tới 15 - 16 cụm ngành cạnh tranh. Hiện tại, Việt Nam mới có khoảng năm cụm đạt năng lực cạnh tranh hoặc “giáp ranh”:
- Điện tử – máy móc ở đồng bằng sông Hồng: tiềm năng lớn, nhưng còn nông về giá trị gia tăng nội địa.
- Nội thất – chế biến gỗ ở Đông Nam Bộ và Tây Nguyên: hệ sinh thái đang hình thành, có dư địa đi lên bằng thiết kế và thương hiệu.
- Nông sản – thủy sản ở đồng bằng sông Mekong: lợi thế tự nhiên mạnh, cần nâng cấp chuỗi giá trị bằng chế biến sâu và tiêu chuẩn.
- Dệt may – giày dép ở miền Nam: quy mô lớn, cần dịch chuyển lên phân khúc thiết kế, vật liệu, công nghệ.
- Du lịch ở các trung tâm lớn: tăng nhanh về lượng, có thể tăng mạnh về giá trị nếu chuẩn hóa dịch vụ và đào tạo.
Điểm tích cực là: khoảng cách giữa “hiện có” và “tiềm năng” chính là dư địa tăng trưởng. Và chính sách có thể biến dư địa đó thành hiện thực nếu bám theo 5 nguyên tắc thực dụng:
1. Phối hợp liên tỉnh để phát triển cụm chung: cụm hiếm khi nằm gọn trong một tỉnh. Với Mekong, một tỉnh tập trung cảng – logistics, tỉnh khác kho lạnh, tỉnh khác chế biến, tỉnh khác trung tâm nghiên cứu – đào tạo… sẽ hiệu quả hơn mô hình ai cũng làm tất cả.
2. Tận dụng tổ hợp lợi thế đặc thù: thay vì sao chép mô hình, mỗi vùng cần “phối” lợi thế địa phương để tạo bản sắc khó thay thế. Ví dụ Khánh Hòa có vịnh nước sâu, năng lượng, truyền thống hàng hải – có thể gợi mở hướng cụm hàng hải hiện đại nếu kết nối đúng.
3. Quy hoạch theo chuyển dịch công nghệ: tránh “đầu tư đúng ngành nhưng sai thời điểm”. Nếu đi vào công nghiệp ô tô, phải nhìn vào EV, pin, phần mềm, tự động hóa… thay vì phụ tùng cho công nghệ cũ.
4. Đo và nuôi chiều sâu cụm: cụm không phải siêu dự án. Cụm là mật độ nhà cung cấp, dịch vụ, kỹ năng, R&D, mức nội địa hóa. Chính sách nên ưu tiên những chỉ số này để tránh chạy theo “dự án biểu tượng”.
5. Ưu tiên hạ tầng mềm: luật rõ ràng, thủ tục thông suốt, quản trị hiệu quả, đào tạo kỹ năng, ưu đãi khuyến khích đổi mới, hợp tác công – tư… là điều kiện để hạ tầng cứng phát huy hiệu quả.
Trong cạnh tranh khu vực, Trung Quốc đang bước vào giai đoạn “hiệu suất đỉnh cao” với các cụm vùng sâu và tinh vi. Việt Nam không cần cạnh tranh bằng cách “đọ toàn diện”, mà có thể cạnh tranh bằng cách khác biệt hóa: chọn thị trường ngách, xây cụm đủ sâu trong ngách đó, rồi mở rộng. Khi chính sách tạo điều kiện cho cụm phát triển, cạnh tranh giữa các vùng sẽ trở thành “căn bếp sáng tạo”, tạo ra những sản phẩm và dịch vụ có bản sắc riêng, thay vì mô hình nơi nào cũng giống nơi nào.
Một cách hình dung tích cực: nền kinh tế Việt Nam có thể giống ẩm thực Việt: mạnh vì đa dạng vùng miền, mỗi nơi một “món tủ”, nhưng cùng đạt chuẩn chất lượng và cùng nâng cấp theo thời gian. Khi đó, tăng trưởng hai chữ số không chỉ là mục tiêu, mà là hệ quả của một cấu trúc phát triển mới: năng suất làm lõi, cụm vùng làm bệ phóng, và chính sách làm chất xúc tác.
Chuyên gia Chris Malone, công ty Dalberg Global Advisor, (Chuyên gia người Anh, hoạt động trong lĩnh vực tư vấn phát triển kinh tế và chiến lược)
