Trong nhóm cư dân khu phố, có người mẹ kể chuyện cậu con trai 12 tuổi của mình. Chỉ cần làm sai hai câu bài tập, cậu đã ném bút; bị giáo viên phê bình, cậu có thể im lặng suốt cả buổi tối.
Đọc phần bình luận, có thể thấy không ít gia đình cũng gặp tình cảnh tương tự. Một người khác kể rằng chồng mình từ nhỏ thường xuyên bị mẹ quát mắng. Đến ngoài 30 tuổi, mỗi khi gặp chuyện không vừa ý, phản ứng đầu tiên của anh không phải tìm cách giải quyết mà là nổi nóng. Chỉ cần vợ hỏi thêm vài câu, anh liền lạnh nhạt, không nói chuyện.
Những biểu hiện này không hoàn toàn do bẩm sinh. Cách cha mẹ đối xử với con, bầu không khí gia đình và những gì trẻ chứng kiến mỗi ngày đều có thể ảnh hưởng đến tính cách, cách kiểm soát cảm xúc và cách đối xử với người khác khi trưởng thành.
Người mẹ ảnh hướng lớn thế nào?
Một nghiên cứu tại 36 trường mầm non ở các thành phố thuộc tỉnh An Huy, Trung Quốc, khảo sát 6.111 trẻ từ 3 đến 6 tuổi vào tháng 12/2021, cho thấy điểm lo âu, trầm cảm và căng thẳng của người mẹ càng cao thì các vấn đề cảm xúc, hành vi ở trẻ cũng có xu hướng tăng. Sự tham gia tích cực của người cha có thể làm giảm mối liên hệ này ở bé trai.
Một nghiên cứu khác trên trẻ trước tuổi đi học cũng ghi nhận mối liên hệ giữa tình trạng lo âu, trầm cảm của mẹ với những khó khăn về cảm xúc, hành vi và quan hệ bạn bè của con.
Những con số ấy cho thấy sức khỏe tinh thần của cha mẹ không chỉ là chuyện riêng của người lớn. Nó còn có thể ảnh hưởng đến cách trẻ cảm nhận và ứng xử với thế giới xung quanh. Người mẹ không cần lúc nào cũng dịu dàng, nhưng cần cho con thấy cách giải quyết vấn đề sau khi tức giận.
Khi con làm vỡ bát, nói dối hoặc mắc lỗi, cha mẹ có thể nổi nóng. Điều quan trọng là sau đó, người mẹ có thể bình tĩnh lại, nói với con rằng mình vừa mất bình tĩnh và cùng con tìm hiểu chuyện gì đã xảy ra.
Qua những tình huống như vậy, trẻ học được rằng tức giận không có nghĩa là phải quát tháo, im lặng trừng phạt hay làm tổn thương người khác. Ngược lại, nếu gia đình thường xuyên chỉ trích, đổ lỗi và nhắc lại lỗi cũ, trẻ có thể mang cách ứng xử ấy đến trường học, nơi làm việc và các mối quan hệ sau này.
Cách người mẹ nói về những người xung quanh cũng có thể trở thành bài học cho con. Nếu trong bữa cơm, mẹ thường xuyên chê bai bà nội, đồng nghiệp hoặc chồng, đứa trẻ có thể dần hình thành suy nghĩ rằng người khác luôn có vấn đề và bản thân mình ít khi sai. Điều đó không có nghĩa là mẹ phải bỏ qua lỗi lầm của người khác. Sự khác biệt nằm ở cách nhìn nhận: có thể phê bình một hành động không đúng mà không cần hạ thấp cả con người.
Các tài liệu giáo dục thường phân chia phong cách nuôi dạy con thành bốn nhóm: dân chủ, độc đoán, nuông chiều và thờ ơ. Trong đó, cách nuôi dạy dân chủ kết hợp sự quan tâm, lắng nghe với những nguyên tắc và giới hạn rõ ràng thường được xem là hướng tích cực.
Người mẹ vừa có thể yêu thương con, vừa yêu cầu con chịu trách nhiệm về hành động của mình. Khi con mắc lỗi, mẹ giải thích vì sao điều đó không đúng và hướng dẫn con sửa sai, thay vì chỉ ra lệnh hoặc mặc kệ con tự xoay xở.
Một số nghiên cứu trên thanh thiếu niên tại Trung Quốc cũng ghi nhận những mối liên hệ giữa phong cách nuôi dạy và sức khỏe tinh thần. Cách giáo dục quá độc đoán có liên quan đến nguy cơ lo âu, trầm cảm cao hơn; trong khi kiểu nuôi dạy thiếu quan tâm và thiếu nguyên tắc có thể đi kèm những khó khăn trong giao tiếp, lòng tự trọng và quan hệ xã hội. Tuy nhiên, đây là những mối liên hệ trong nghiên cứu, không có nghĩa phong cách nuôi dạy là yếu tố duy nhất quyết định tính cách của trẻ.
Người mẹ cũng cần giúp con có đủ tự tin để lựa chọn con đường của mình.
Một số cha mẹ thường nói với con rằng hãy tìm một công việc ổn định, đừng đi xa, đừng thử những việc quá mạo hiểm. Mong muốn con có cuộc sống an toàn là điều dễ hiểu, nhưng nếu mọi lựa chọn đều bị thu hẹp vào tiêu chí “đừng mắc sai lầm”, trẻ có thể dần mất đi sự chủ động.
Nghiên cứu theo dõi học sinh trung học tại ba trường phổ thông ở Sơn Đông và Hà Nam trong ba năm cho thấy kỳ vọng nghề nghiệp của cha mẹ có liên quan đến định hướng nghề nghiệp của con. Tuy nhiên, kỳ vọng ấy không tự động biến thành khát vọng của trẻ. Việc tự tìm kiếm thông tin, tìm hiểu công việc thực tế, hỏi người có kinh nghiệm và thử sức với những trải nghiệm mới cũng đóng vai trò quan trọng.
Giúp con mở rộng tầm nhìn không có nghĩa là buộc con phải thành công lớn hay kiếm thật nhiều tiền. Đôi khi, chỉ cần cha mẹ thừa nhận điều mình chưa biết, cùng con tìm thông tin, hỏi ý kiến người có kinh nghiệm và chấp nhận rằng lần thử đầu tiên có thể thất bại, trẻ đã có thêm cơ hội trưởng thành.
Bên cạnh đó, người mẹ cũng cần tránh biến con thành người phải gánh chịu những bất mãn của mình. Khi vợ chồng xảy ra mâu thuẫn, việc liên tục nói với con rằng bố vô dụng hoặc yêu cầu con đứng về phía mẹ có thể khiến trẻ hình thành cách nhìn thiếu lành mạnh về các mối quan hệ.
Nếu thường xuyên nghe những câu như “đàn ông chẳng ai tốt đẹp” hay “người kia vốn dĩ như thế”, trẻ có thể mang định kiến ấy vào các mối quan hệ tình cảm và công việc khi trưởng thành.
Người mẹ ảnh hưởng lớn nhưng dạy con có trách nhiệm không thể chỉ dựa vào lời nói của mẹ
Một nghiên cứu tại An Huy ghi nhận nhóm trẻ có điểm nuôi dạy dân chủ cao có tỷ lệ xuất hiện các vấn đề cảm xúc, hành vi thấp hơn. Trong khi đó, các nhóm có cách nuôi dạy nuông chiều, độc đoán hoặc thiếu nhất quán ghi nhận nguy cơ cao hơn. Kết quả này một lần nữa gợi ý rằng trẻ cần cả sự quan tâm lẫn những nguyên tắc ổn định.
Trẻ cũng nên được giao những việc nhà phù hợp với độ tuổi, tự chịu trách nhiệm khi quên đồ dùng học tập và học cách giải thích với giáo viên khi mắc lỗi. Qua những việc nhỏ lặp lại hằng ngày, trẻ dần hiểu rằng không phải khó khăn nào cũng có người khác đứng ra giải quyết thay mình.
Đặc biệt, người cha không nên chỉ xuất hiện trong gia đình khi cần kỷ luật con. Sự tham gia của cha trong việc chăm sóc, trò chuyện, hướng dẫn và cùng con xử lý vấn đề cũng có ý nghĩa đối với sự phát triển cảm xúc, hành vi và khả năng học tập. Người mẹ dù giỏi giang đến đâu cũng không thể thay thế hoàn toàn vai trò của người cha.
Một người mẹ biết kiểm soát cảm xúc, đối xử công bằng với người khác và khuyến khích con tự lập có thể đem đến cho con những nền tảng tốt. Nhưng để con trưởng thành thành một người biết chịu trách nhiệm, tôn trọng người khác và dám đưa ra lựa chọn, người cha cũng cần thực sự tham gia vào quá trình nuôi dạy.
Hiểu Đan (theo QQ)
