Hầu như ai lớn lên ở Việt Nam cũng từng cầm trên tay ít nhất một chiếc lồng đèn, có thể là lồng đèn ngôi sao, con cá, con thỏ, hay thậm chí là chiếc đèn nhựa chạy pin phát nhạc inh ỏi. Nhưng giữa những niềm vui tuổi thơ ấy, hiếm ai từng dừng lại để hỏi vì sao lại là con cá mà không phải là một con vật nào khác chưa nhỉ?
Hóa ra, mỗi hình dáng lồng đèn ngày xưa đều không phải là ngẫu nhiên. Con cua, con bướm hay cá chép từng mang theo những lời chúc thầm lặng mà ông bà gửi gắm vào tay con cháu. Chỉ là qua guồng quay thời gian, ý nghĩa ấy dần rơi rớt chỉ để lại lớp vỏ hình hài.
Mùa trăng năm nay, những câu chuyện cũ ấy bỗng được thắp sáng trở lại giữa khuôn viên đình Sơn Trà, ngôi đình hơn 160 tuổi nép mình trên đường Nguyễn Phi Khanh (phường Tân Định, TP.HCM). Tại đây, triển lãm "Cóc Cốc Tùng Tùng" do nhóm Khởi Đăng Tác Khí phối hợp cùng Tàng The Culture Lab tổ chức đang trưng bày cụm mô hình khổng lồ cùng khoảng 21 chiếc đèn thủ công mang theo từng tích xưa trọn vẹn.
"Mình mong mỗi người khi đến có thể thấy rằng những chiếc lồng đèn không chỉ đẹp, mà còn ẩn chứa những câu chuyện văn hoá ý nghĩa đằng sau" - chị Nguyễn Thị Kim Thủy, người sáng lập nhóm Khởi Đăng Tác Khí, chia sẻ về tâm huyết của mình.
Con cóc cao gần 3m đang "đi kiện trời" giữa đình cổ
Nếu bạn hình dung một triển lãm lồng đèn chỉ là vài dãy đèn treo lủng lẳng thì đình Sơn Trà mùa này sẽ khiến bạn phải đi chậm lại. Dưới mái ngói và kèo gỗ cũ, từng góc đình được bày biện như một sân khấu Trung thu ngày xưa.
Ở góc này, tấm trướng đỏ thẫm thêu đôi rồng buông tua rua, chính giữa là chiếc đèn cá Ông màu cam vàng như đang bơi ra khỏi tấm vải. Phía dưới trải chiếu cói, bày mặt nạ giấy bồi xanh đỏ, tranh Đông Hồ vẽ cả đàn cóc, và bộ ấm chén men lam đặt sẵn trên chiếc bàn gỗ chạm.
Ở góc kia, ông tiến sĩ giấy áo xanh thêu rồng được đặt trang trọng giữa mâm cỗ bưởi, chuối, mãng cầu, xung quanh là những con tò he bé xíu.
Đi thêm vài bước là góc bánh in, với hàng chục chiếc khuôn gỗ đã lên màu thời gian nằm cạnh chồng bánh nướng và chậu lúa non.
Phía trên, những đạo sắc phong thần thời Nguyễn được phiên âm, dịch nghĩa treo trang trọng trên tường đình.
Xa hơn là một góc bàn thờ đậm nếp người Hoa với nến đỏ in chữ Hán, vàng mã, lư đồng và trướng thêu hoa điểu.
Dạo hết một vòng, bạn có cảm giác như vừa lạc vào cái Tết Trung thu của ông bà mình, chỉ là đẹp tới mức góc nào cũng muốn giơ máy lên chụp.
Nhưng nhân vật khiến ai cũng phải đứng lại lâu nhất vẫn là con cóc khổng lồ cao gần 3m, ngay dưới tấm biển "Sơn Trà Đình Tín Nghĩa Hội". Cóc khoác giáp vảy, thắt đai đỏ như một vị tướng ra trận, một tay giơ cao dùi nhắm thẳng chiếc trống khổng lồ vẽ mặt hổ phù treo chênh chếch phía trên, đúng cảnh Cóc nổi trống trước cửa nhà Trời. Cả đoàn quân cũng được đặt đúng vai của mình trong truyện. Cua ngồi chễm chệ trên miệng chum nước, nơi nó nấp chờ kẹp Thần Sét. Gấu đứng chồm, há miệng gầm. Cọp khom mình nhe nanh như sắp vồ. Còn đàn ong vàng đen lơ lửng phía sau, sẵn sàng xuất kích. Dưới chân là rơm khô và những bông lau bạc, gợi một cánh đồng mùa hạn.
Khi đèn thắp, phần bụng cóc bằng giấy dó sáng lên màu xanh ngọc từ bên trong, nổi bật giữa sắc đỏ của đình. Nghe tên triển lãm "Cóc Cốc Tùng Tùng", bạn như nghe thấy chính tiếng trống ấy. Thực chất, đây là cụm tác phẩm "Cóc kiện trời" dài khoảng 4m và cao 3,5m, tái hiện câu chuyện dân gian quen thuộc về việc con cóc bé tí dẫn đầu cả đoàn lên thiên đình đòi mưa sau những ngày hạn hán.
Đáng chú ý là cả cụm mô hình này được nhóm thực hiện hoàn toàn bằng tay trong gần 80 ngày. Trong suốt quá trình đó, công đoạn khó nhất lại không nằm ở con cóc to đùng, mà là ở những chi tiết bé xíu như ngón chân cóc, móng cọp hay móng gấu. Để giải quyết, tất cả đều được tạo khớp bằng nan trúc nhằm mang lại chuyển động tự nhiên nhất, đồng thời hạn chế tối đa việc sử dụng vật liệu hiện đại. Thêm vào đó, phần giấy dó cũng được nhuộm thủ công từng tờ qua nhiều lớp màu và chỉ cần một mẻ không đạt chuẩn là cả đội phải làm lại từ đầu.
Khi được hỏi vì sao lại chọn con cóc làm hình ảnh trung tâm, chị Thủy giải thích: "Cóc là một sinh vật vốn rất nhỏ bé nhưng phản ánh được tâm tính của người Việt Nam mình, dù nhỏ bé nhưng vẫn rất can đảm, rất quật cường". Chị cũng nói thêm rằng cóc không chỉ xuất hiện trong hình đèn lồng mà còn góp mặt rất nhiều trong tranh Đông Hồ và trong những câu chuyện của các thi nhân Việt Nam.
Một điểm thú vị khác là tác phẩm này còn lấy cảm hứng từ vấn đề biến đổi khí hậu. Nhờ sự liên kết đó, một câu chuyện cổ tích về hạn hán khi được đặt vào bối cảnh năm 2026 bỗng trở nên mang tính thời sự hơn bao giờ hết.
Giải mã mỗi chiếc lồng đèn là một lời chúc
Không chỉ dừng lại ở cụm cóc kiện trời, không gian triển lãm còn trưng bày khoảng 21 chiếc lồng đèn mang nhiều hình dáng khác nhau. "Mỗi chiếc lồng đèn, mỗi vật phẩm đều mang một ý nghĩa riêng biệt, và mình mong mọi người sẽ tìm hiểu về chúng nhiều hơn", chị Thủy bộc bạch.
Con cua mang lời chúc thi đỗ thứ hạng cao.
“Ngày xưa một gia đình treo lồng đèn cua chính là lời chúc may mắn cho những em bé có thể thi cử và đậu được thứ hạng cao. Vậy nên, các gia đình có sĩ tử năm nay hoàn toàn có thể cân nhắc món đồ này”
Con bướm (hồ điệp) tượng trưng cho lời chúc trường thọ. Đây là lời chúc vô cùng tinh tế dành cho các bậc tiền bối để họ có thể sống lâu và hạnh phúc cùng con cháu”
Cá chép (cá ngư long) gắn liền với hình ảnh cá chép hoá rồng. Đây là một điển tích quen thuộc đại diện cho sự nỗ lực vượt khó để đổi đời.
Cá Ông thể hiện tín ngưỡng của người miền biển. Chiếc đèn này gợi nhắc trực tiếp đến tục thờ cá Ông truyền thống của cư dân ven biển miền Trung và Nam Bộ.
Uyên ương mang dấu ấn "hồi sinh" từ gốm cổ.
"Mình phỏng dựng lại từ những mẫu gốm được khai quật tại Hoàng Thành Thăng Long, dùng chính những hình tượng bằng gốm đó biến tấu thành một chiếc đèn lồng nhằm mang đến sự đa dạng hơn cho văn hoá Việt Nam trong lễ hội Trung thu."
Ông tiến sĩ giấy gửi gắm bài học sâu sắc về việc làm quan.
"Trong những món đồ Trung thu, mình ấn tượng nhất chính là tiến sĩ giấy. Tương truyền, ông tiến sĩ giấy gắn liền với hình ảnh quan Đỗ Kính Tu thời Lý, một vị quan thanh liêm được dân lập đền thờ phụng sau khi mất. Do đó, hình của ông được đặt trang trọng trên mâm cỗ để nhắc nhở các em bé rằng sau này học hành, đỗ đạt mà làm quan thì cũng phải là một vị quan thanh liêm và giúp đời, chứ không phải chỉ biết lo cho bản thân được vinh hoa phú quý”.
Qua những lời giải thích đó, người xem mới chợt nhận ra, hoá ra món đồ chơi Trung thu tưởng chừng đơn giản lại chứa đựng một bài học không hề trẻ con chút nào.
Kiến trúc sư bỏ nghề làm lồng đèn giấy dó, mong thắp lại hào khí Việt qua từng ngọn đèn
Đứng sau toàn bộ những tác phẩm tinh xảo này là dự án Khởi Đăng Tác Khí do chị Nguyễn Thị Kim Thủy dẫn dắt. Từng tốt nghiệp Đại học Kiến trúc TP.HCM và có nhiều năm làm công việc thiết kế, chị Thủy quyết định rẽ ngang để cống hiến toàn thời gian cho nghệ thuật lồng đèn thủ công. Cái tên dự án nghe qua có vẻ hoài cổ nhưng lại mang một lý tưởng vô cùng mạnh mẽ. "Khởi đăng" mang ý nghĩa thắp đèn, còn "Tác khí" được lấy cảm hứng từ tư tưởng chấn dân khí của cụ Phan Châu Trinh.
Chị Thủy tâm sự rằng thông qua việc thắp lên những ngọn đèn nhỏ bé, chị mong muốn có thể làm sống dậy hào khí văn hóa truyền thống thêm một lần nữa. Khởi nguồn từ năm 2022 với vài chiếc lồng đèn con cá, con cua nhỏ bé, xưởng dần lớn mạnh khi nhận ra tình yêu của cộng đồng dành cho văn hóa dân tộc vẫn còn rất lớn. Dù guồng quay hiện đại khiến đồ thủ công dễ lép vế trước hàng đại trà, nhóm vẫn kiên định dùng lồng đèn làm cầu nối để ông bà, cha mẹ kể cho con cháu nghe chuyện ngày xưa.
Điều gì khiến chị chọn kể chuyện Trung thu qua những món đồ chơi thủ công thay vì chỉ tái hiện lại không khí lễ hội chung chung?
- Mình thấy lễ hội Trung thu Việt Nam rất đặc biệt, mình hay gọi đó là Tết dành cho thiếu nhi, là sự quan tâm và dạy dỗ của bậc tiền bối dành cho thế hệ sau. Trung thu vì vậy không chỉ là để chơi, để vui hay ăn bánh, mà còn là lúc ông bà, cha mẹ quây quần lại kể cho con cháu nghe những câu chuyện ngày xưa thông qua chính những món đồ chơi truyền thống này.
Có tác phẩm nào trong triển lãm mang một câu chuyện đặc biệt mà thoạt nhìn người ta dễ bỏ qua không?
- Có những chiếc lồng đèn mà khi tạo tác, mình muốn truyền tải cả một câu chuyện lịch sử. Ví dụ như đèn lồng hình con uyên ương, mình đã phỏng dựng lại từ chính những mẫu gốm được khai quật tại Hoàng Thành Thăng Long. Mình dùng hình tượng gốm cổ đó biến tấu thành một chiếc đèn lồng để mang đến sự đa dạng và chiều sâu lịch sử cho văn hóa Việt Nam trong dịp Trung thu.
Từng mang nhiều ý nghĩa như vậy, theo chị điều gì đã khiến những món đồ chơi truyền thống này dần biến mất khỏi đời sống hiện đại?
- Có lẽ thời gian đã khiến đồ thủ công dần phai mờ. Để chế tác ra một sản phẩm hoàn toàn bằng tay cần rất nhiều thời gian và công sức, khiến giá thành bị đẩy cao và thời gian chờ đợi lâu hơn hẳn so với sản phẩm đại trà. Một phần vì vậy, chúng ta đã vô tình thu hẹp không gian tồn tại của chúng trong đời sống ngày nay.
Khép lại hành trình tham quan, chị mong muốn người xem sẽ mang theo điều gì khi bước ra về?
- Mình mong muốn tạo nên một không gian chung nơi mọi người có thể tìm thấy những ký ức tuổi thơ và những câu chuyện văn hóa ý nghĩa về lồng đèn. Từ việc được ngắm nhìn và thấu hiểu, mình hy vọng mọi người sẽ yêu thêm văn hóa dân tộc và tự hào nhận ra rằng gốc rễ của chúng ta thực sự rất giàu đẹp.
Một Trung thu của bốn cộng đồng
Nhìn rộng hơn, theo anh Khẩu Cao Nhật Phúc, cố vấn văn hoá và lịch sử của chương trình, triển lãm này còn được mở rộng thành câu chuyện chung về vùng đất phương Nam. Ở đây, người Kinh, người Hoa, người Khmer và người Chăm tuy mỗi cộng đồng mang một phong tục riêng biệt, nhưng tất cả đều cùng hướng về ánh sáng của Mặt Trăng.
Bối cảnh tổ chức tại đây cũng hợp lý đến lạ. Đình Sơn Trà vốn do cộng đồng cư dân gốc Quảng Nam, Đà Nẵng dựng lên vào khoảng thập niên 1860, mang đậm lối kiến trúc Nam Bộ, và cho đến nay vẫn là nơi thờ Thành hoàng. Đặc biệt, mỗi suất tham quan đều có phần đánh trống thuyết minh, sau đó khách còn có thể tự tay thử làm bánh in hoặc thắt lá dừa. Xuyên suốt buổi trải nghiệm, trà và bánh luôn được ban tổ chức phục vụ hoàn toàn miễn phí.
Đi thế nào cho đáng vé?
- Thời gian diễn ra: từ 20/8 đến 11/10/2026, mở cửa đón khách từ 14h đến 20h30 mỗi ngày.
- Địa điểm tổ chức: Đình Sơn Trà, số 113A Nguyễn Phi Khanh, phường Tân Định, TP.HCM.
- Giá vé dành cho người lớn là 139.000 đồng (chỉ còn 129.000 đồng một người nếu đi từ 2 người), đối với trẻ 2 đến 5 tuổi là 75.000 đồng, và trẻ 0 đến 2 tuổi là 40.000 đồng.
- Mỗi suất tham quan kéo dài khoảng 55 phút và giới hạn từ 15 đến 18 người, do đó bạn nên liên hệ ban tổ chức để chốt suất trước khi đến.
*Một mẹo nhỏ cho bạn là nên đi vào ngày thường thay vì cuối tuần để tránh đông đúc, đồng thời nên đến sau khi trời tối để ngắm trọn vẹn ánh đèn rực rỡ. Vì tuần này có rằm, nên dự kiến lượng khách từ thứ Sáu đến Chủ nhật sẽ rất đông. Dù vậy, triển lãm vẫn kéo dài tới tận ngày 11/10 nên đi sau rằm cũng hoàn toàn ổn. Ngoài ra, do không gian đình vẫn là nơi thờ tự trang nghiêm, bạn hãy nhớ chú ý ăn mặc thật lịch sự nhé.
Khánh Vy
Ảnh, video: Ngọc Ánh - Thiết kế: Huy Minh
