Khi con xin tiền mua đồ chơi, quần áo hay một món đồ mà bạn bè đang có, không ít cha mẹ thường trả lời ngay: “Nhà mình nghèo, không đủ tiền đâu con!”. Câu nói tưởng như đơn giản, thậm chí xuất phát từ mong muốn dạy con tiết kiệm, đôi khi lại khiến trẻ hình thành cách nhìn chưa đúng về tiền bạc. Chị Yến My, sống tại phường Tân Thuận, TP.HCM, từng có trải nghiệm khiến bản thân phải nhìn lại cách mình từ chối những mong muốn của con.
Khi câu “nhà mình nghèo” trở thành câu trả lời quen thuộc
Với nhiều gia đình, chuyện trẻ thường xuyên đòi mua đồ chơi là điều không xa lạ. Hôm nay con thích một chiếc ô tô điều khiển từ xa, ngày mai lại muốn bộ xếp hình giống bạn cùng lớp. Những món đồ có thể không quá đắt đỏ, nhưng nếu lần nào con thích thứ gì cũng được đáp ứng, chi tiêu sẽ khó nằm trong giới hạn mà cha mẹ đặt ra. Bởi vậy, không ít phụ huynh chọn cách từ chối thẳng thắn: “Nhà mình không có tiền”, “Mẹ không đủ tiền mua đâu”, thậm chí “Nhà mình nghèo, không thể so với nhà người ta”.
Chị Yến My ở TP.HCM cũng từng sử dụng cách trả lời này khi con xin mua đồ chơi. Với người lớn, đó có thể chỉ là một cách nói ngắn gọn để trẻ hiểu rằng không phải mong muốn nào cũng được đáp ứng. Nhưng khi câu nói lặp đi lặp lại, trẻ có thể tiếp nhận nó theo một cách khác với điều cha mẹ dự định.
Ban đầu, chị nghĩ rằng nói với con như vậy sẽ giúp con hiểu chuyện, biết tiết kiệm và không đòi hỏi quá nhiều. Nhưng dần dần, chị nhận ra con có vẻ dè dặt hơn mỗi khi muốn xin bố mẹ thứ gì đó. Ngay cả khi muốn ăn một món ngon hay mua một món đồ nhỏ, con cũng không còn hào hứng như trước mà thường ngập ngừng hỏi mẹ có đủ tiền hay không.
Có lần, chị mua một món ăn ngon về cho con. Đang ăn, đứa trẻ bỗng ngẩng lên hỏi: “Mẹ ơi, nhà mình nghèo mà sao hôm nay mẹ mua đồ ăn ngon thế? Mẹ có hết tiền không?”. Một câu hỏi ngây thơ khiến chị khựng lại. Chị vốn chỉ muốn con hiểu rằng tiền bạc không phải thứ có thể tiêu tùy ý, nhưng dường như những lời từ chối trước đó đã khiến con nghĩ gia đình mình luôn trong cảnh thiếu thốn, đến mức một bữa ăn ngon cũng trở thành điều đáng lo lắng.
Điều khiến chị suy nghĩ hơn là khi nghe con kể chuyện ở lớp, chị nhận ra con cũng từng nói với bạn rằng nhà mình nghèo lắm. Có thể với người lớn, đó chỉ là một cách nói để từ chối yêu cầu của con. Nhưng với đứa trẻ, câu nói ấy dần trở thành cách con nhìn nhận hoàn cảnh gia đình mình.
Lúc ấy, chị Yến My mới tự hỏi liệu mình có đang dạy con tiết kiệm bằng cách khiến con lo lắng về tiền bạc hay không. Chị muốn con biết quý trọng công sức lao động, hiểu rằng tiền cần được chi tiêu có kế hoạch, chứ không phải lớn lên với suy nghĩ rằng gia đình mình luôn thiếu thốn và mọi mong muốn của bản thân đều là gánh nặng.
Chị nhận ra rằng, trẻ nhỏ chưa đủ khả năng phân biệt giữa việc gia đình cần cân đối chi tiêu và việc gia đình thực sự không có tiền. Khi nghe câu “nhà mình nghèo” quá nhiều lần, con có thể ghi nhớ điều đó như một sự thật về cuộc sống của mình, ngay cả khi cha mẹ vẫn có khả năng đáp ứng những nhu cầu cần thiết.
Vì sao không nên dùng sự nghèo khó để kết thúc mọi lời đề nghị của con?
Các chuyên gia tài chính thường khuyên cha mẹ nên cân nhắc bỏ câu “Chúng ta không đủ tiền mua” khỏi những cuộc trò chuyện với con. Cách nói này có thể khiến trẻ hình thành cảm giác thiếu thốn, nhất là khi thường xuyên nhìn thấy bạn bè có những món đồ mình không có. Khi trưởng thành và có khả năng tự quyết định chi tiêu, một số người có thể muốn mua thật nhiều thứ từng bị từ chối, như một cách bù đắp cho những mong muốn trước đây.
Đây không phải kết quả chắc chắn xảy ra với mọi đứa trẻ, nhưng là một khả năng cha mẹ nên lưu tâm. Bởi điều trẻ học được từ gia đình không chỉ là có bao nhiêu tiền, mà còn là cách nhìn nhận tiền bạc, cách đối diện với mong muốn và thái độ khi phải lựa chọn giữa những nhu cầu khác nhau.
Nếu mỗi lần con xin mua đồ, cha mẹ đều than rằng nhà mình nghèo, tiền không có, con đừng đòi hỏi, cuộc trò chuyện sẽ kết thúc rất nhanh. Tuy nhiên, trẻ gần như không có cơ hội hiểu vì sao gia đình không mua món đồ đó, tiền trong nhà được sử dụng như thế nào và điều gì cần được ưu tiên.
Trong khi đó, một lời từ chối có giải thích lại có thể trở thành bài học tài chính đầu tiên. Chẳng hạn, cha mẹ có thể nói rằng gia đình có một khoản tiền nhất định dành cho sinh hoạt, học tập và tiết kiệm; món đồ con muốn mua chưa nằm trong kế hoạch chi tiêu hiện tại. Nếu thực sự muốn có nó, con có thể đưa vào danh sách mong muốn và cùng cha mẹ xem xét vào một thời điểm phù hợp.
Cách giải thích này không có nghĩa là cha mẹ phải mua món đồ sau đó. Điều quan trọng là trẻ hiểu rằng không mua hôm nay không đồng nghĩa với việc gia đình bất lực hoặc bản thân không xứng đáng có được thứ mình thích. Đó có thể đơn giản là một lựa chọn ưu tiên.
Dạy con tiết kiệm không đồng nghĩa với việc khiến con nghĩ nhà mình luôn thiếu tiền
Trên thực tế, có những gia đình thực sự gặp khó khăn về tài chính. Trong hoàn cảnh ấy, cha mẹ không cần che giấu hoàn toàn tình hình kinh tế với con, nhưng cũng không nhất thiết phải kể lể về những khoản nợ, sự vất vả hay hy sinh của người lớn mỗi khi trẻ muốn mua một món đồ.
Trẻ cần được biết rằng tiền có giới hạn và mỗi gia đình đều phải cân đối chi tiêu. Tuy nhiên, cách truyền đạt nên phù hợp với độ tuổi, tránh biến vấn đề tài chính thành nỗi lo mà trẻ phải gánh thay cha mẹ.
Thay vì nói “Nhà mình nghèo, không có tiền đâu”, phụ huynh có thể giải thích: “Món đồ này hơi đắt so với số tiền mẹ dự định chi trong tháng này. Mình chưa mua bây giờ nhé”. Hoặc nếu gia đình đang dành tiền cho một mục tiêu khác: “Mẹ biết con thích món đồ chơi này, nhưng hiện tại nhà mình đang ưu tiên tiền học và những khoản cần thiết. Con có thể ghi nó vào danh sách mong muốn, rồi mẹ con mình cùng tính sau”.
Với trẻ lớn hơn, cha mẹ có thể cho con biết một số nguyên tắc cơ bản về ngân sách gia đình, sự khác nhau giữa nhu cầu và mong muốn, lý do cần tiết kiệm cho những việc quan trọng. Không nhất thiết phải công khai mọi khoản thu nhập hay chi tiêu, nhưng những cuộc trò chuyện vừa sức sẽ giúp trẻ hiểu tiền không tự nhiên xuất hiện và mỗi quyết định mua sắm đều có sự đánh đổi.
Thói quen liên quan đến tiền bạc bắt đầu hình thành từ khá sớm, khoảng 7 tuổi. Trẻ quan sát cách cha mẹ mua sắm, tiết kiệm và trao đổi về tiền để dần xây dựng quan niệm của riêng mình. Vì thế, những cuộc trò chuyện trong gia đình có ý nghĩa không kém việc dạy con bằng những lời khuyên chung chung.
Cha mẹ cũng nên tránh những câu như “Tiền không mọc trên cây” hay “Mẹ không phải máy in tiền” mỗi khi con đề nghị mua thứ gì đó. Dù người lớn có thể chỉ nói cho vui hoặc vì quá mệt mỏi, trẻ chưa chắc hiểu được sắc thái ấy. Điều trẻ nghe thấy có thể là mong muốn của mình thật phiền phức, thậm chí là điều không nên nói ra.
Một lời từ chối cũng có thể là bài học về tài chính
Không phải mọi mong muốn của trẻ đều cần được đáp ứng, và cha mẹ cũng không cần cảm thấy có lỗi khi nói không. Nếu món đồ quá đắt, không cần thiết hoặc vượt quá khả năng chi trả, việc từ chối là hoàn toàn hợp lý.
Tuy nhiên, giữa việc nói không và việc khiến con cảm thấy gia đình mình luôn thiếu thốn có một khoảng cách đáng để cha mẹ suy nghĩ. Trẻ cần hiểu rằng tiền bạc có giới hạn, nhưng giới hạn ấy không đồng nghĩa với việc gia đình không thể có những niềm vui, không được mong muốn những điều tốt đẹp hay không có quyền lựa chọn.
Không phải cứ nói rằng gia đình khó khăn thì trẻ sẽ biết quý trọng đồng tiền. Và cũng không phải cứ đáp ứng mọi mong muốn thì con mới cảm thấy được yêu thương. Điều quan trọng nằm ở cách cha mẹ giúp con hiểu giới hạn, biết lựa chọn và nhận ra rằng dù không mua được mọi thứ mình muốn, gia đình vẫn có thể cùng nhau xây dựng một cuộc sống có kế hoạch, có niềm vui và có những điều đáng trân trọng.
Hiểu Đan
